الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٧

نوع پنجاه و چهارم در كنايات و تعريض

آورده كه گفت : منظور مقعدهاى آنهاست ، ولى خداوند كنايه مىآورد .

و بنابراين تصريح به فرج ايراد شده كه در فرمودهء خداوند است : ( وَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها ) « 1 » و در جواب گفته شده : منظور از آن شكاف پيراهن است ، و تعبير به آن از لطيف‌ترين كنايات است يعنى جامه‌اش هيچ شبهه‌اى ندارد ؛ پس او پاكيزه جامه است ، چنان كه گفته مىشود : پاك لباس و عفيف دامن ، كنايه از عفّت ، - و از اين گونه است : ( وَ ثِيابَكَ فَطَهِّرْ - و جامه‌هايت را پاكيزه كن « 2 » - و چگونه گمان برود كه دميدن جبرئيل در فرج او واقع شد ، و حال آنكه او در جيب پيراهنش دميد .

و نظير آن است : ( وَ لا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ - و بين دستها و پاهايشان افترا و بهتانى نياورند « 3 » .

مىگويم : و بنابراين در آيه كنايه‌اى از كنايهء ديگر است ، و نظير آن در مجاز مجاز گذشت .

چهارم : قصد بلاغت و مبالغه ، مانند : ( أَ وَ مَنْ يُنَشَّؤُا فِي الْحِلْيَةِ وَ هُوَ فِي الْخِصامِ غَيْرُ مُبِينٍ - يا اينكه [ خداوند به فرزندى اختيار كرده ] كسى را كه در زيب و زيور پرورش مىيابد و در مخاصمه ناتوان است « 4 » ، از زنان كنايه آورده به اينكه در زيب و زيور تربيت مىشوند كه آنها را از نظر در أمور و دقت در معانى بازمىدارد ، و اگر لفظ « نساء - زنان » را مىآورد اين نكته را نمىرساند ، و منظور نفى كردن اين حالت از فرشتگان است ، و فرمودهء خداوند : ( بَلْ يَداهُ مَبْسُوطَتانِ - بلكه دستان او گسترده مىباشند « 5 » كنايه از جود و كرم بىمنتهاى خداوند است .

پنجم : قصد اختصار ، مانند كنايه آوردن از الفاظ متعددى با لفظ « فعل » ، مانند : ( لَبِئْسَ ما كانُوا يَفْعَلُونَ ) « 6 » ، ( فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَ لَنْ تَفْعَلُوا ) « 7 » - يعنى : پس اگر سوره‌اى مانند اين قرآن نياورديد .

ششم : توجه دادن به عاقبت كار ، مانند : ( تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ ) « 8 » يعنى : أبو لهب جهنمى است و عاقبت به آتش خواهد افتاد ، ( حَمَّالَةَ الْحَطَبِ * فِي جِيدِها حَبْلٌ ) « 8 » يعنى :

زن او سخن چينى است كه بالاخره هيزم جهنّم خواهد شد و در گردنش غل .

بدر الدين بن مالك در المصباح گفته : عدول كردن از تصريح به كنايه به خاطر

( 1 ) . تحريم ، 12 ( 2 ) . مدثر ، 4 ( 3 ) . ممتحنه ، 12 ( 4 ) . زخرف ، 18 ( 5 ) . مائدة ، 64 ( 6 ) . مائدة ، 79 ( 7 ) . بقرة ، 24 ( 8 ) . المسد « تبت » ، 1 و 4 و 5