الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٦

نوع پنجاه و چهارم در كنايات و تعريض

گفته : و بدين جهت نام مريم - بر خلاف شيوهء فصحا - برده شده كه پادشاهان و أشراف زنان خود را در ملأ ياد نمىكردند و نام آنها را مبتذل نمىنمودند ، بلكه از همسر به فرش و عيال و مانند آن كنايه مىآوردند ، ولى هرگاه كنيزان را ياد مىكردند از بردن نام آنها خوددارى نمىنمودند ، پس چون نصارى دربارهء مريم گفتند آنچه گفتند خداوند نام او را به صراحت گفت ؛ و اين تأكيد عبوديت نيست كه صفت آن است ، و نيز تأكيد اينكه عيسى پدر ندارد نمىباشد ؛ و گرنه به او منسوب مىشد .

سوم : اينكه تصريح از كلماتى باشد كه ذكر آنها زشت است ، مانند كنايه آوردن خداوند از جماع به « ملابسه » و « مباشره » و « افضاء » و « دخول » و « سرّ » در فرمودهء خداوند ، ( وَ لكِنْ لا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا ) « 1 » و غشيان در فرمودهء خداوند : ( فَلَمَّا تَغَشَّاها ) « 2 » ، ابن أبى حاتم از ابن عبّاس آورده كه گفت : مباشره جماع است ، ولى خداوند كنايه مىآورد .

و نيز از او آورده كه گفت : همانا خداوند گرامى است آنچه خواهد كنايه مىآورد ، و « رفث » جماع است ، و از طلب آن به « مراوده - جستجو » كنايه زده است در فرمودهء خداوند : ( وَ راوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِها عَنْ نَفْسِهِ - و بانويى كه يوسف در خانه‌اش بود او را به خود فراخواند ) « 3 » ، و از آن يا معانقه به لباس كنايه آورده آنجا كه فرموده :

( هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ أَنْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ - زنان لباسى براى شمايند و شما لباسى براى آنها مىباشيد « 4 » ، و نيز از آن به « حرث - كشت » كنايه آورده كه فرموده : ( نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ - زنانتان كشتزار شمايند « 5 » .

و از ادرار و مانند آن به « غائط » كنايه زده در فرمودهء خود : ( أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ - يا يكى از شما را قضاء حاجتى دست داد « 6 » ، و أصل آن محلّ مطمئنّى از زمين مىباشد .

و از قضاء حاجت به خوردن غذا كنايه آورده دربارهء مريم و فرزندش كه فرموده :

( كانا يَأْكُلانِ الطَّعامَ - آن دو غذا مىخوردند « 7 » .

و از مقعدها به « أدبار - دبرها » كنايه آورده در فرمودهء خود : ( يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَ أَدْبارَهُمْ - به صورتها و دبرهايشان مىزنند « 8 » ابن أبى حاتم دربارهء اين آيه از مجاهد

( 1 ) . بقرة ، 235 ( 2 ) . أعراف ، 189 ( 3 ) . يوسف ، 23 ( 4 ) . بقرة ، 187 ( 5 ) . بقرة ، 223 ( 6 ) . مائدة ، 6 ( 7 ) . مائدة ، 75 ( 8 ) . محمد ، 27