الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٥٠

شاخه‌اى از بحث :

براى مشبّه را استعارهء تخييليه نامند ، چون براى مشبّه أمرى كه به مشبه به اختصاص دارد و كمال و قوامش به آن بستگى دارد استعاره شده است ؛ به خاطر تخيّل اينكه مشبّه از جنس مشبّه به مىباشد ، و از مثالهاى آن است : ( الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ ) « 1 » كه پيمان را به ريسمان تشبيه كرده و در دل تقدير نموده كه هيچ‌يك از أركان تشبيه جز پيمان مشبّه تصريح نشده ، و با اثبات نقض ( - گسستن ) كه از ويژگيهاى مشبه به يعنى ريسمان است بر آن دلالت كرده است ، و نيز : ( وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً ) « 2 » نام مشبه به يعنى آتش را نياورده و با لازم آن كه اشتعال ( - شعله‌ورى ) است بر آن دلالت نموده است ، ( فَأَذاقَهَا اللَّهُ . . . ) « 3 » أثر ضرر و درد را كه درك مىشود به مزهء تلخى كه آن نيز درك شدنى است تشبيه كرده ، و بر آن عنوان « اذاقه - چشانيدن » را قرار داده است ، ( خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ ) « 4 » دلهاى كافران را در اينكه حق را نمىپذيرند به چيز محكم مهرشده‌اى تشبيه فرموده سپس براى آن مهرى اثبات كرده است ، ( جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ) « 5 » تمايل سقوط ديوار را به كژى موجود زنده‌اى تشبيه كرده ، و براى آن اراده كه از ويژگيهاى انسان است را اثبات نموده است .

و از قسم تصريحيّه آيهء : ( مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ ) « 6 » ، و آيهء : ( مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا ) « 7 » مىباشد .

و از جهت ديگرى تقسيم مىشود به :

1 - وفاقيه ، به اين گونه كه اجتماعشان در چيزى ممكن باشد ، مانند : ( أَ وَ مَنْ - كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناهُ ) « 8 » يعنى : كسى كه گمراه بود پس او را هدايت كرديم ، كه « احياء - زنده كردن » از زنده قرار دادن چيزى براى هدايت كه به معنى راهنمايى به چيزى است كه به مطلوب مىرساند استعاره شده ، و احياء و هدايت در چيزى ممكن است جمع گردند .

2 - عناديّه ، كه اجتماعشان در چيزى ممكن نيست ، مانند استعارهء اسم معدوم براى موجود به جهت بىمنفعت بودن آن ، در حالى كه اجتماع وجود و عدم در چيزى غير ممكن است .

( 1 ) . بقرة ، 27 ( 2 ) . مريم ، 4 ( 3 ) . نحل ، 112 ( 4 ) . بقرة ، 7 ( 5 ) . كهف ، 77 ( 6 ) . بقرة ، 214 ( 7 ) . يس ، 52 ( 8 ) . أنعام ، 122