الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٨

شاخه‌اى از بحث :

( ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ - الذِّلَّةُ أَيْنَ ما ثُقِفُوا إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ ) « 1 » ، كه « حبل - ريسمان » كه محسوس است براى پيمان بستن كه أمرى معقول است عاريت گرفته شده .

( فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ ) « 2 » « صدع » كه شكستن شيشه است و محسوس براى تبليغ كه أمرى معقول مىباشد استعاره شده ، و جامع بين آن دو تأثير است كه از « بلّغ » بليغتر مىباشد ، هر چند كه به همان معنى است ؛ چون تأثير « صدع » رساتر از تأثير تبليغ است كه أحيانا مؤثر نمىافتد ولى « صدع » حتما تأثير مىكند . ( وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ ) « 3 » ، راغب گفته : چون ذلّت بر دو گونه است : يكى آدمى را بالا مىبرد و ديگرى پايين مىآورد ، و در اينجا مقصود آن گونه است كه شخص را بالا مىبرد ، كلمهء « جناح - بال » استعاره شده ، انگار كه گفته شده باشد : ذلّتى كه تو را نزد خداوند بالا مىبرد به كار گير ، و همچنين است : ( يَخُوضُونَ فِي آياتِنا ) « 4 » ، ( فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ ) « 5 » ، ( أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْيانَهُ عَلى تَقْوى ) « 6 » ، ( وَ يَبْغُونَها عِوَجاً ) « 7 » ، ( لِيُخْرِجَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ) « 8 » ، ( فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً ) « 9 » ، ( فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ ) « 10 » ، ( وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ ) « 11 » تمام اينها استعارهء محسوس براى معقول مىباشند ، و جامع عقلى است .

پنجم : استعارهء معقول براى محسوس ، جامع بين آنها نيز عقلى است ، مانند :

( إِنَّا لَمَّا طَغَى الْماءُ ) « 12 » ، كه مستعار منه تكبّر است ، كه عقلى مىباشد ، و مستعار له بسيارى آب است كه حسّى مىباشد ، و جامع بين آن دو استعلاء است ، و آن نيز عقلى مىباشد ، و مانند آن است : ( تَكادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ ) « 13 » ، ( وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً ) « 14 » .

و به اعتبار لفظ تقسيم مىشود به :

اصليّه ، كه لفظ مستعار در آن اسم جنس است ، مانند آيهء : ( بِحَبْلِ اللَّهِ ) « 15 » ، ( مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ ) « 16 » ، ( فِي كُلِّ وادٍ ) « 17 » .

و تبعيه ، كه لفظ در آن اسم جنس نيست ، مانند فعل و مشتقات آن ، مثل ساير

( 1 ) . آل عمران ، 112 ( 2 ) . حجر ، 94 ( 3 ) . اسراء ، 24 ( 4 ) . انعام ، 68 ( 5 ) . آل عمران ، 187 ( 6 ) . توبة ، 109 ( 7 ) . اعراف ، 45 ( 8 ) . طلاق ، 11 ( 9 ) . فرقان ، 23 ( 10 ) . شعراء ، 225 ( 11 ) . اسراء ، 29 ( 12 ) . حاقة ، 11 ( 13 ) . ملك ، 8 ( 14 ) . أسراء ، 12 ( 15 ) . آل عمران ، 103 ( 16 ) . طلاق ، 11 ( 17 ) . شعراء ، 225