الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٧
شاخه‌اى از بحث :
و مانند آن است : ( وَ تَرَكْنا بَعْضَهُمْ يَوْمَئِذٍ يَمُوجُ فِي بَعْضٍ ) « 1 » كه اصل موج دربارهء حركت آب به كار مىرود ، و در اينجا به صورت استعاره در حركت مردم به كار رفته است ، و جامع بين اين دو معنى : سرعت و پى در پى بودن اضطراب مىباشد ، ( وَ الصُّبْحِ إِذا تَنَفَّسَ ) « 2 » از بيرون آمدن تدريجى نفس عاريت گرفته شده براى بيرون آمدن نور از مشرق هنگام شكفته شدن تدريجى فجر ، كه تمام اينها محسوس مىباشند - .
دوّم : استعارهء محسوس براى محسوس به وجهى عقلى . ابن أبى الاصبع گفته : و اين از اوّلى لطيف‌تر است ، مانند : ( وَ آيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ ) « 3 » كه مستعار منه « سلخ » يعنى پوست كندن گوسفند است ، و مستعار له پرده‌بردارى روشنايى از جايگاه شب است ؛ و اين دو حسّى مىباشند ، و جمع بين آنها آنچه از ترتّب أمرى بر ديگرى و حصول يكى پس از حصول ديگرى تعقل مىگردد حاصل است ، مانند اينكه آشكار شدن گوشت بر پوست كندن ، و ظاهر شدن روشنايى بر رفتن تاريكى از جايگاه شب مترتب مىباشند ، و ترتّب أمرى است عقلى . و مثل اين است : ( فَجَعَلْناها حَصِيداً ) « 4 » ، كه حصيد در اصل گياه درو شده مىباشد ، و جامع بين معنى اصلى و اين معنى هلاكت است كه أمرى عقلى مىباشد .
سوم : استعارهء معقولى براى معقول ديگر به وجهى عقلى . ابن أبى الاصبع گفته : و اين لطيف‌ترين استعاره‌هاست ، مانند : ( مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا ) « 5 » كه از « رقاد - خواب » عاريت گرفته شده ، و مستعار له مرگ است ، و جامع بين اين دو معنى ظاهر نشدن فعل و حركت از شخص است ، و تمام اينها عقلى هستند . و مانند اين است : ( وَ لَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ ) « 6 » كه مستعار سكوت ، و مستعار منه ساكت ، و مستعار له غضب است .
چهارم : استعارهء محسوسى براى معقول به وجهى عقلى ، مانند : ( مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاءُ ) « 7 » كه « مسّ » كه حقيقت در أجسام و محسوس است براى سختى كشيدن استعاره شده ، و جامع بين آن دو رسيدن است ، و اين دو عقلى مىباشند ، ( بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ فَيَدْمَغُهُ ) « 8 » كه « قذف » و « دمغ » استعاره شده‌اند ، و اين دو محسوس مىباشند ، و حق و باطل مستعار لهما مىباشند كه معقول هستند ،
( 1 ) . كهف ، 99 ( 2 ) . تكوير ، 18 ( 3 ) . يس ، 37 ( 4 ) . يونس ، 24 ( 5 ) . يس ، 52 ( 6 ) . أعراف ، 154 ( 7 ) . بقرة ، 214 ( 8 ) . أنبياء ، 18