الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٤٠

أقسام تشبيه :

اينها كه از « مماثله » و « مشابهه » مشتق مىشوند . طيبى گفته : و « مثل » به كار مىرود مگر در وصفهايى كه شأن و غرابتى داشته باشند ، مانند : ( مَثَلُ ما يُنْفِقُونَ فِي هذِهِ - الْحَياةِ الدُّنْيا كَمَثَلِ رِيحٍ فِيها صِرٌّ ) « 1 » ، و أفعال مانند : ( يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ ماءً ) « 2 » ، ( يُخَيَّلُ - إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّها تَسْعى ) « 3 » .

در تلخيص به پيروى از سكّاكى گفته : و چه بسا فعلى كه از تشبيه خبر مىدهد بيايد ، كه در تشبيه قريب به كار مىرود مانند : « علمت زيدا أسدا » ، كه بر تحقّق داشتن مطلب دلالت مىكند ، و در تشبيه بعيد مانند : « ظننت زيدا أسدا » كه بر گمان و تحقق نيافتن دلالت دارد .

ولى عده‌اى با اين گفته مخالفت كرده‌اند - از جمله طيّبى - كه گفته‌اند : اينكه اين أفعال تشبيه را برسانند معلوم نيست ، و أظهر آن است كه فعل از حال تشبيه خبر مىدهد در قرب و بعد ، و ادات تشبيه محذوف و مقدّر است ، چونكه معنى بدون آن استوار نيست .

أقسام تشبيه :

أقسام تشبيه :

از جهات و اعتبارات مختلفى تشبيه تقسيم مىشود :

أوّل : از جهت دو طرف آن به چهار قسم تقسيم مىگردد ، زيرا كه يا هر دو حسى هستند يا عقلى ، و يا مشبّه به حسّى و مشبّه عقلى ، و يا عكس آن است .

مثال اوّل : ( وَ الْقَمَرَ قَدَّرْناهُ مَنازِلَ حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ ) « 4 » ، ( كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ ) « 5 » .

و مثال دوّم : ( ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً ) « 6 » در البرهان چنين مثال آورده ، و مثل اينكه گمان كرده تشبيه در تقسيم واقع شده ، ولى اين ظاهر نيست ، بلكه بين قلوب و حجاره واقع است ، بنابراين از قسم أوّل مىباشد .

و مثال سوم : ( مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ ) « 7 » .

و مثال چهارم : در قرآن واقع نشده ، بلكه امام أصلا آن را منع كرده است ؛ زيرا

( 1 ) . آل عمران ، 117 ( 2 ) . نور ، 39 ( 3 ) . طه ، 66 ( 4 ) . يس ، 39 ( 5 ) . قمر ، 20 ( 6 ) . بقرة ، 74 ( 7 ) . ابراهيم ، 18