الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٣٤

فصلى در : انواعى كه مجاز بودنشان اختلافى است :

( أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ - الصِّيامِ الرَّفَثُ إِلى نِسائِكُمْ ) « 1 » كه « رفث » با « الى » متعدى نمىشود مگر با متضمن نمودن آن معنى « افضاء » ، و نيز : ( هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى ) « 2 » كه در اصل « فى أن » مىباشد ، پس معنى « أدعوك » در آن تضمين آمده ، ( وَ هُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ ) « 3 » كه چون متضمن معنى « عفو » و « صفح » هست با « عن » متعدى شده است .

و أمّا در أسماء : تضمين نمودن معنى اسمى در اسم ديگر است ، تا معنى هر دو اسم را بدهد ، مانند : ( حَقِيقٌ عَلى أَنْ لا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ ) « 4 » كه معنى « حريص » در « حقيق » تضمين شده است ، تا برساند كه او بر گفتهء حق حريص و آزمند است ، و آن را وانمىگذارد .

و بدين جهت تضمين مجاز است كه لفظ براى حقيقت و مجاز هر دو وضع نشده ، پس جمع بين آنها همين مجاز بودن است .

فصلى در : انواعى كه مجاز بودنشان اختلافى است :

فصلى در : انواعى كه مجاز بودنشان اختلافى است :

و آن شش نوع است :

اول : حذف ، بنا بر مشهور مجاز است ، و بعضى انكار كرده‌اند ، به دليل اينكه مجاز استعمال لفظ در غير موضوعش مىباشد ، و حذف چنين نيست .

و ابن عطيّه گفته : حذف مضاف عين مجاز و بيشتر آن است ، ولى هر حذفى مجاز نيست .

و قرافىّ گفته : حذف چهار گونه است :

1 - صحت لفظ و معنى آن از لحاظ اسناد بر آن متوقف است ، مانند : ( وَ سْئَلِ - الْقَرْيَةَ ) « 5 » يعنى : أهل القرية ، زيرا كه نسبت پرسش به آن صحيح نيست .

2 - بدون آن صحيح است ، ولى از جهت شرع بر آن متوقف مىباشد ، مانند :

( فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ عَلى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ) « 6 » يعنى : فأفطر فعدّة .

3 - از جهت عادت كه معمولا بر آن متوقف است نه از لحاظ شرع ، مانند : ( أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ ) « 7 » يعنى : فضربه فانفلق .

( 1 ) . بقرة ، 187 ( 2 ) . نازعات ، 18 ( 3 ) . شورى ، 25 ( 4 ) . أعراف ، 105 ( 5 ) . يوسف ، 82 ( 6 ) . بقرة ، 184 ( 7 ) . شعراء ، 63