الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٣٣

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

تغليب چونكه در بين آنها بوده است ، ( يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ ) « 1 » يعنى :

مشرق و مغرب ابن الشجرى گفته : بدين جهت مشرق را غلبه داد كه مشهورترين دو جهت است ، ( مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ ) « 2 » ، يعنى : شور و شيرين ، و حال آنكه دريا مخصوص شور است ، از جهت بزرگى غلبه داده شده است ، ( وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ ) « 3 » ، يعنى : از مؤمنين و كافرين ، در صورتى كه درجات براى بلندى مرتبه است و دركات براى پستى ، كه به لحاظ تغليب أشرف درجات در هر دو قسم به كار رفته است .

در البرهان آمده : و بدين جهت تغليب از باب مجاز شمرده شده كه لفظ در آنچه برايش وضع شده به كار نرفته است ، نمىبينى كه « قانتين » براى مذكّرهايى كه اين وصف را دارد وضع شده ؟ پس به كار بردن آن براى ذكور و اناث به كار بردن آن در غير ما وضع له مىباشد ، و همچنين بقيهء مثالها .

به كار بردن حروف جر در غير معانى حقيقى آنها ، چنان كه در نوع چهلم گذشت .

به كار بردن صيغهء « افعل » براى غير وجوب ، و صيغهء « لا تفعل » براى غير حرمت ، و ادوات استفهام براى غير طلب تصور و تصديق ، و أدوات تمنى و ترجّى و نداء براى غير آنها ، چنان كه در انشاء همهء اينها بحث خواهد شد .

تضمين ؛ و آن دادن معنى چيز ديگر به يك شىء است ، و در حروف و أسماء و أفعال واقع مىشود :

امّا حروف كه در حروف جر و غير آنها گذشت .

و أمّا أفعال : اينكه فعلى معنى فعل ديگرى را در برگيرد پس معنى هر دو فعل در آن - با هم - واقع شوند ؛ به اين گونه كه فعلى به حرفى متعدى شود كه معمول آن تعدى با آن حرف نيست ، پس به تأويل آن يا تأويل حرفى كه با آن تعدى كرده نياز هست كه تعدى را تصحيح كند ، قسم اول تضمين فعل و قسم دوم تضمين حرف است ، و اختلاف كرده‌اند كه : كداميك أولى است ؟ أهل لغت و عده‌اى از نحويين گفته‌اند : امكان توسعه در حرف هست ، ولى محققان توسعه را در فعل دانسته‌اند زيرا كه آن در أفعال بيشتر است ، مثال آن : ( عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ ) « 4 » مىباشد ، كه « يشرب » با « من » متعدى مىشود ، و متعدى آوردن آن با « باء » يا بنا بر تضمين معنى « يروى » يا « يلتذّ » است ، و يا تضمين معنى « من » در « باء » ، مانند :

( 1 ) . زخرف ، 38 ( 2 ) . رحمن ، 19 ( 3 ) . انعام ، 132 ( 4 ) . انسان ، 6