الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٣٢

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

مربوط به « فردوس » را - كه مذكّر است - مؤنّث آورده از جهت حمل بر معنى بهشت « الجنّة » ، ( مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها ) « 1 » كه « عشر » را مؤنّث آورد به اينكه هاء آن حذف شده و به « أمثال » اضافه گرديده است ، كه مفرد آن مذكّر است ، گفته مىشود : چون « امثال » به مؤنث اضافه شده ، و آن ضمير حسنات مىباشد ، پس از آن كسب تأنيث كرده ، و بقولى : از باب رعايت معنى است ؛ زيرا كه « أمثال » در معنى مؤنّث مىباشد ، چونكه مثل حسنه همان حسنه است ، و تقدير چنين مىشود : فله عشر حسنات أمثالها . و در قواعد مهم قاعده‌اى در تذكير و تأنيث بيان داشتيم .

16 - تغليب ، و آن حكم چيزى را به ديگرى است . و بقولى : ترجيح يكى از دو مغلوب بر ديگرى و اطلاق نمودن لفظ آن بر هر دوى آنهاست از باب جارى كردن مختلفين به جاى متفقين ، مانند : ( وَ كانَتْ مِنَ الْقانِتِينَ ) « 2 » ، ( إِلَّا امْرَأَتَهُ كانَتْ مِنَ - الْغابِرِينَ ) « 3 » كه در اصل « من القانتات » و « الغابرات » است ، و از باب تغليب مؤنث از قسمت مذكر بشمار آمده ، ( بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ ) « 4 » تاء خطاب را از لحاظ « أنتم » و غلبه دادن آن بر جانب « قوم » آورد ، در حالى كه قياس آن آمدن با ياء غيبت بوده است ، زيرا كه صفت « قوم » مىباشد ، و عدول از آن را اين جهت نيكو ساخته كه موصوف خبر از ضمير مخاطبين واقع شده است ، ( قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ ) « 5 » در ضمير مخاطب را تغليب آورد ، هر چند كه مقتضاى « من تبعك » آوردن ضمير غيبت بود ، و نيكويى اين از آن جهت است كه چون غايب در معصيت و عقوبت پيرو و به تبع مخاطب است در لفظ نيز تبع آن آمده ، و اين از زيباييهاى ارتباط لفظ با معنى است ، ( وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ ) « 6 » كه به غير عاقل غلبه داد چون با « ما » تعبير آورد ، به خاطر بيشتر بودن آن ، و در آيهء ديگر با « من » تعبير كرد ، و از جهت شرف و برترى عاقل آن را تغليب داد ، ( لَنُخْرِجَنَّكَ يا شُعَيْبُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَكَ مِنْ قَرْيَتِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِي مِلَّتِنا ) « 7 » كه شعيب را در « لتعودنّ » به حكم تغليب داخل كرده است ؛ چونكه شعيب هيچ‌گاه در كيش قوم خود نبوده است تا به آن بازگردد ، و همچنين فرمودهء خداوند : ( إِنْ عُدْنا فِي مِلَّتِكُمْ ) « 8 » ، ( فَسَجَدَ - الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ * إِلَّا إِبْلِيسَ ) « 9 » ، ابليس از فرشتگان شمرده شده از باب

( 1 ) . أنعام ، 160 ( 2 ) . تحريم ، 12 ( 3 ) . اعراف ، 83 ( 4 ) . نمل ، 55 ( 5 ) . اسراء ، 63 ( 6 ) . نحل ، 49 ( 7 ) . اعراف ، 88 ( 8 ) . اعراف ، 89 ( 9 ) . حجر ، 30 و 31