الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٣١

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

( اتَّبِعُوا سَبِيلَنا وَ لْنَحْمِلْ خَطاياكُمْ ) « 1 » ، يعنى : و نحن حاملون ، به دليل : ( إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ ) « 1 » كه كذب بر خبر وارد مىشود ، ( فَلْيَضْحَكُوا قَلِيلًا وَ لْيَبْكُوا كَثِيراً ) « 3 » .

كواشى گفته : در آيهء اوّل أمر به معنى خبر از خبر بليغتر است ، چونكه متضمن لزوم مىباشد مانند : « ان زرتنا فلنكرمك » كه منظور تأكيد وجوب اكرام بر خودشان مىباشد ، و ابن عبد السلام گفته : چونكه أمر براى وجوب است ، پس خبر به آن تشبيه شده براى لزوم و وجوب آن .

11 - قرار دادن ندا به جاى تعجب ، مانند : ( يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ ) « 4 » كه فرّاء گفته : معنايش اين است : چه حسرت‌انگيز است ! و ابن خالويه گفته : اين از - دشوارترين مسائل قرآن است ، چونكه حسرت ندا نمىشود ، بلكه أشخاص ندا مىشوند ، چون فايدهء ندا توجه دادن است ، ولى معنى آن تعجب مىباشد .

12 - قرار دادن جمع قلّه به جاى جمع كثرت ، مانند : ( وَ هُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ ) « 5 » با اينكه غرفه‌هاى بهشت بىشمار است ، ( لَهُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ ) « 6 » و حال آنكه رتبه‌هاى مردم در علم الهى - به طور حتم - بيش از ده است ، ( اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ ) « 7 » ، ( أَيَّامٍ مَعْلُوماتٍ ) « 8 » ، نكتهء تقليل در آيهء اخير آسان نمودن بر مكلفين است .

13 - عكس آن ، مانند : ( يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ ) « 9 » .

14 - مذكر آوردن ، مؤنث بنا بر تأويل آن به مذكّر ، مانند : ( فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ ) « 10 » يعنى : وعظ ، ( وَ أَحْيَيْنا بِهِ بَلْدَةً مَيْتاً ) « 11 » ، بنا بر تأويل بلدة به مكان ، ( فَلَمَّا رَأَى الشَّمْسَ بازِغَةً قالَ هذا رَبِّي ) « 12 » ، يعنى : هذا الشمس يا الطالع ، ( إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ - الْمُحْسِنِينَ ) « 13 » ، جوهرى گفته : بنا بر معنى احسان مذكر شده است .

و شريف مرتضى دربارهء فرمودهء خداوند : ( وَ لا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ * إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَ لِذلِكَ خَلَقَهُمْ ) « 14 » گفته : اسم اشاره به رحمت بر مىگردد ، و بدين جهت نفرمود :

« و لتلك » چون مؤنث رحمت غير حقيقى است ، و چونكه مىتواند تأويل آن : « أن يرحم » باشد .

15 - تأنيث آوردن مذكّر ؛ مانند : ( الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها ) « 15 » كه ضمير

( 1 ) . عنكبوت ، 12 ( 3 ) . توبة ، 82 ( 4 ) . يس ، 30 ( 5 ) . سبأ ، 37 ( 6 ) . انفال ، 4 ( 7 ) . زمر ، 42 ( 8 ) . بقرة ، 184 ( 9 ) . بقرة ، 228 ( 10 ) . بقرة ، 275 ( 11 ) . ق ، 11 ( 12 ) . انعام ، 78 ( 13 ) . اعراف ، 56 ( 14 ) . هود ، 118 و 119 ( 15 ) . مؤمنون ، 11