الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٩

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

يكى از آنها بيرون مىآيد و آن آب شور است نه شيرين ، و نظير اين است : ( وَ مِنْ كُلٍّ تَأْكُلُونَ لَحْماً طَرِيًّا وَ تَسْتَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسُونَها ) « 1 » و حال آنكه زيورها از درياى شور بيرون آورده مىشود ، ( وَ جَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُوراً ) « 2 » ، يعنى : در يكى از آسمانها ، ( نَسِيا حُوتَهُما ) « 3 » ، در صورتى كه فراموش‌كننده يوشع بوده ، به دليل اينكه به موسى گفت : ( فَإِنِّي نَسِيتُ الْحُوتَ ) « 4 » ، و اينكه فراموشى به هر دو نسبت داده شده به جهت آن است كه موسى از آن ساكت ماند ، ( فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ ) « 5 » و حال آنكه تعجيل در روز دوم است ، ( عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ ) « 6 » ، فارسى گفته : يعنى : از يكى از دو آبادى ، و از اين گونه نيست : ( وَ لِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ ) « 7 » و اينكه معنى يك بهشت باشد ، بر خلاف فرّاء كه چنين ادعا كرده است ، و در كتاب ذا القدّ ابن جنى آمده كه :

از اين گونه است : ( أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ ) « 8 » ، و حال آنكه عيسى را خدا گرفتند نه مادرش مريم را .

و مثال اطلاق تثنيه بر جمع : ( ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ ) « 9 » ، يعنى : كرّات ؛ چندين بار ، چون چشم با دو مرتبه نگاه كردن وانمىماند ، و بعضى از اين گونه شمرده‌اند :

( الطَّلاقُ مَرَّتانِ ) « 10 » را .

و مثال اطلاق جمع بر مفرد : ( قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ) « 11 » ، يعنى : ارجعنى ، و ابن فارس از اين گونه شمرده : ( فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ ) « 12 » و حال آنكه فرستاده يكى بود ، به دليل اينكه گفته : ( ارْجِعْ إِلَيْهِمْ ) « 13 » ، ولى اين گفته محلّ نظر است ، چونكه احتمال دارد رئيسشان را مخاطب قرار داده باشد ، بخصوص اينكه عادت پادشاهان اين نيست كه يك نفر بفرستند . و از اين گونه دانسته‌اند : ( فَنادَتْهُ الْمَلائِكَةُ ) « 14 » ، ( يُنَزِّلُ - الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ ) « 15 » يعنى : جبرئيل ، ( وَ إِذْ قَتَلْتُمْ نَفْساً فَادَّارَأْتُمْ فِيها ) « 16 » و حال آنكه قاتل يك نفر بوده است .

و مثال اطلاق جمع بر تثنيه : ( قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ ) « 17 » ، ( قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ ) « 18 » ، ( فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ ) « 19 » يعنى : أخوان ، ( فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما ) « 20 » يعنى :

( 1 ) . فاطر ، 12 ( 2 ) . نوح ، 16 ( 3 ) . كهف ، 61 ( 4 ) . كهف ، 63 ( 5 ) . بقرة ، 203 ( 6 ) . زخرف ، 31 ( 7 ) . رحمن ، 46 ( 8 ) . مائدة ، 116 ( 9 ) . ملك ، 4 ( 10 ) . بقرة ، 229 ( 11 ) . مؤمنون ، 99 ( 12 ) . نمل ، 35 ( 13 ) . نمل ، 37 ( 14 ) . آل عمران ، 39 ( 15 ) . نحل ، 2 ( 16 ) . بقرة ، 72 ( 17 ) . فصلت ، 11 ( 18 ) . ص ، 22 ( 19 ) . نساء ، 11 ( 20 ) . تحريم ، 4