الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٨

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

بيستم : جايگزين كردن صيغه‌اى به جاى ديگرى ، و اين عنوان انواع بسيارى دارد ، از جمله :

1 - اطلاق مصدر بر فاعل ، مانند : ( فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي ) « 1 » و لذا آن را مفرد آورد .

و اطلاق مصدر بر مفعول ، مانند : ( وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ ) « 2 » ، يعنى : من معلومه ، ( صُنْعَ اللَّهِ ) « 3 » يعنى : مصنوع اللّه ، ( وَ جاؤُ عَلى قَمِيصِهِ بِدَمٍ كَذِبٍ ) « 4 » يعنى : مكذوب فيه ، چونكه كذب از صفات أقوال است . نه أجسام .

و از اين گونه است اطلاق بشرى بر مبشر به ، و هوى بر مهوىّ ، و قول بر مقول .

2 - اطلاق فاعل و مفعول بر مصدر ، مانند : ( لَيْسَ لِوَقْعَتِها كاذِبَةٌ ) « 5 » يعنى :

تكذيب ، ( بِأَيِّكُمُ الْمَفْتُونُ ) « 6 » يعنى : الفتنة ، بنا بر اينكه باء زايده نباشد .

3 - اطلاق فاعل بر مفعول ، مانند : ( ماءٍ دافِقٍ ) « 7 » يعنى : مدفوق ، ( لا عاصِمَ - الْيَوْمَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِلَّا مَنْ رَحِمَ ) « 8 » يعنى : لا معصوم ، ( جَعَلْنا حَرَماً آمِناً ) « 9 » يعنى : مأمونا فيه .

4 - عكس آن ، مانند : ( إِنَّهُ كانَ وَعْدُهُ مَأْتِيًّا ) « 10 » ، يعنى : آتيا ؛ ( حِجاباً مَسْتُوراً ) « 11 » يعنى : ساترا ، و بقولى : بر درش آويخته بود ، و بنابراين يعنى : مستور از چشمها كه كسى او را نمىديد .

5 - اطلاق صيغهء « فعيل » بمعنى « مفعول » ، مانند : ( وَ كانَ الْكافِرُ عَلى رَبِّهِ ظَهِيراً ) « 12 » .

6 - اطلاق هريك از مفرد و تثنيه و جمع بر ديگرى .

مثال اطلاق مفرد بر تثنيه : ( وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ ) « 13 » يعنى : يرضوهما ، پس به جهت تلازم دو رضايت مفرد آورده شده است .

و مثال اطلاق مفرد بر جمع : ( إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ ) « 14 » يعنى : انسانها ، به دليل اينكه از آن استثنا شده است ، ( إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً ) « 15 » ، به دليل اينكه پس از آن فرموده : ( إِلَّا الْمُصَلِّينَ ) .

و مثال اطلاق تثنيه بر مفرد : ( أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ ) « 16 » يعنى : ألق و از اين گونه است هر فعلى كه به دو شىء نسبت داده شود و حال آنكه مربوط به يكى از آنها بوده باشد ، مانند : ( يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ ) « 17 » ، و حال آنكه از

( 1 ) . نمل ، 88 ( 2 ) . بقرة ، 255 ( 3 ) . نمل ، 88 ( 4 ) . يوسف ، 18 ( 5 ) . واقعة ، 2 ( 6 ) . قلم ، 6 ( 7 ) . طارق ، 6 ( 8 ) . هود ، 43 ( 9 ) . عنكبوت ، 67 ( 10 ) . مريم ، 61 ( 11 ) . اسراء ، 45 ( 12 ) . فرقان ، 55 ( 13 ) . توبة ، 62 ( 14 ) . عصر ، 2 ( 15 ) . معارج ، 19 ، 22 ( 16 ) . ق ، 24 ( 17 ) . رحمن ، 22