الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٧

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

نزديك منقضى شدن عدّه ، چونكه پس از آن امساكى نيست ، و اين معنى در فرمودهء خداوند : ( فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلا تَعْضُلُوهُنَّ ) « 1 » حقيقت است ، ( فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ ) « 2 » يعنى : هنگامى كه آمدن أجل نزديك شد . و با اين بيان اشكال مشهور در مورد آيه دفع مىشود ، اشكال اين است كه هنگام آمدن أجل پيش و پس افتادن آن متصوّر نيست ، ( وَ لْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ . . . ) « 3 » يعنى :

اگر نزديك شود كه پس از خود ترك كنند مىترسند ، چونكه خطاب به اوصياست ، و اين خطاب در صورتى متوجه آنها مىشود كه هنوز ترك نگفته‌اند ، زيرا كه پس از ترك گفتن كودكان خود مرده‌اند ، ( إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا ) « 4 » يعنى : هرگاه خواستيد بپاخيزيد ، ( فَإِذا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ ) « 5 » ، يعنى : هرگاه اراده كردى قرآن بخوانى ، تا استعاذه پيش از آن واقع شود ، ( وَ كَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها فَجاءَها بَأْسُنا ) « 6 » ، يعنى هرگاه خواستيم هلاك كنيم ، و گرنه عطف به آن بىمعنى مىشود .

و بعضى از اين گونه دانسته‌اند فرمودهء خداى تعالى را : ( مَنْ يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ ) « 7 » ، يعنى : كسى كه خداوند خواسته باشد او را هدايت كند ، و اين جدّا خوب است تا شرط و جزاء با هم متحد نشوند .

نوزدهم : قلب ، و آن يا قلب اسناد است ، مانند : ( ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَةِ ) « 8 » يعنى : لتنوء العصبة بها ، ( لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ ) « 9 » ، يعنى : لكل كتاب أجل ، ( وَ حَرَّمْنا عَلَيْهِ - الْمَراضِعَ ) « 10 » ، يعنى : و حرّمناه على المراضع ، ( وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ ) « 11 » يعنى :

تعرض النار عليهم ، زيرا كه معروض عليه آن است كه اختيار داشته باشد ، ( وَ إِنَّهُ لِحُبِّ - الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ ) « 12 » يعنى : و انّ حبّه للخير ، ( وَ إِنْ يُرِدْكَ بِخَيْرٍ ) « 13 » يعنى : و ان يرد بك الخير ، ( فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ ) « 14 » زيرا كه متلقى در حقيقت همان آدم است ، چنان كه قرائت نيز شده است .

و يا قلب عطف ، مانند : ( ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ ) « 15 » يعنى : فانظر ثم تولّ ، ( ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى ) « 16 » يعنى : تدلّى فدنا ، چونكه با تدلّى - خراميدن به نزديكى رسيد .

و يا قلب تشبيه است ، كه در نوع آن خواهد آمد .

( 1 ) . بقرة ، 232 ( 2 ) . اعراف ، 34 ( 3 ) . نساء ، 9 ( 4 ) . مائدة ، 6 ( 5 ) . نحل ، 98 ( 6 ) . اعراف ، 4 ( 7 ) . كهف ، 17 ( 8 ) . قصص ، 76 ( 9 ) . رعد ، 38 ( 10 ) . قصص ، 12 ( 11 ) . حقاف ، 20 ( 12 ) . عاديات ، 8 ( 13 ) . يونس ، 107 ( 14 ) . بقرة ، 37 ( 15 ) . نمل ، 28 ( 16 ) . نجم ، 8