الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٦

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

چهاردهم : عكس آن ، مانند : ( فَلْيَدْعُ نادِيَهُ ) « 1 » ، يعنى : اهل نادى ( - مجلس ) خودش را .

و از اين گونه است تعبير به « يد » از قدرت ، مانند : ( بِيَدِهِ الْمُلْكُ ) « 2 » .

و تعبير به « قلب » از عقل ، مانند : ( لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها ) « 3 » يعنى : عقول .

و تعبير به « افواه - دهانها » از زبانها ، مانند : ( يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ) « 4 » .

و تعبير به « قريه - آبادى » از اهل آن ، مانند : ( وَ سْئَلِ الْقَرْيَةَ ) « 5 » .

و اين نوع و نوع ما قبل آن در فرمودهء خداى تعالى : ( خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ ) « 6 » جمع شده است ، زيرا كه برگرفتن زينت ممكن نيست چون مصدر است ، پس منظور محلّ آن مىباشد كه اسم حالّ ( - واردشده ) را بر آن به كار برده است ، و برگرفتن آن براى خود مسجد واجب نيست پس منظور نماز است ، اسم محل را بر وارد بر آن اطلاق نموده است .

پانزدهم : ناميدن شىء به اسم آلت آن ، مانند : ( وَ اجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي - الْآخِرِينَ ) « 7 » ، يعنى : ثناى نيك قرار ده ، زيرا كه زبان آلت آن است ، ( وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسانِ قَوْمِهِ ) « 8 » يعنى : به لغت قومش .

شانزدهم : ناميدن شىء به نام ضدّ آن ، مانند : ( فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ ) « 9 » كه بشارت در مورد خبر خوشحال‌كننده است ، و از آن است ناميدن دعوت‌كنندهء به شىء به نام بازدارنده از آن كه سكّاكى ذكر كرده ، و بر اين برآورده است فرمودهء خداى تعالى :

( ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ ) « 10 » ، يعنى : ما دعاك إلى أن لا تسجد ؟ و با اين بيان از ادعاى اينكه « لا » زايد است سالم مىماند .

هفدهم : اضافهء فعل به چيزى كه از آن صحيح نيست ، از جهت تشبيه ، مانند :

( جِداراً يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ ) « 11 » ، با اينكه اراده از صفات زنده است ، به جهت تشبيه چنين تعبير شده چون تمايل به افتادن كرده بود .

هجدهم : اطلاق فعل در حالى كه مراد نزديك شدن و قرب وقوع آن است ، مانند : ( فَإِذا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ ) « 12 » يعنى : نزديك به رسيدن به مدت شدند ، يعنى

( 1 ) . علق ، 17 ( 2 ) . ملك ، 1 ( 3 ) . اعراف ، 179 ( 4 ) . آل عمران ، 167 ( 5 ) . يوسف ، 82 ( 6 ) . اعراف ، 31 ( 7 ) . شعراء ، 83 ( 8 ) . ابراهيم ، 84 ( 9 ) . آل عمران ، 21 ( 10 ) . اعراف ، 12 ( 11 ) . كهف ، 77 ( 12 ) . طلاق ، 2