الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٤

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

( وَ ارْكَعُوا مَعَ الرَّاكِعِينَ ) « 1 » ، ( وَ مِنَ اللَّيْلِ فَاسْجُدْ لَهُ ) « 2 » ، كه قيام و قرائت و ركوع و سجود را بر صلاة ( - نماز ) اطلاق نموده و حال آنكه قسمتى از آن مىباشند ، ( هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ ) « 3 » ، يعنى : تمام حرم به دليل اينكه در آن ذبح انجام نمىگيرد .

توجه : به اين دو نوع دو شىء ديگر الحاق شده است :

يكى : وصف بعض به صفّت كلّ ، مانند فرمودهء خداوند : ( ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ ) « 4 » كه خطا صفت كلّ شخص است كه بر بعض آن ( ناصيه - پيشانى ) اطلاق شده است ، و عكس آن مانند فرمودهء خداوند : ( إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ ) « 5 » در حالى كه وجل ( - ترس ) صفت قلب مىباشد ، ( وَ لَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْباً ) « 6 » با اينكه رعب در دل واقع مىشود .

دوم : اطلاق لفظ « بعض » در حالى كه مراد از آن كلّ است ، اين را أبو عبيده ذكر كرده ، و بر اين برآورده فرمودهء خداوند را : ( وَ لِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ ) « 7 » يعنى : كل الذى . . . ، ( وَ إِنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُكُمْ ) « 8 » ، ولى بر اين قول خرده گرفته‌اند كه بر پيغمبر واجب نيست تمام آنچه را مورد اختلاف است بيان نمايد ، به دليل آيات زمان قيامت و حقيقت روح و غير اينها كه بيان نشده‌اند ، و نيز اينكه : موسى به قوم خود وعدهء عذاب در دنيا و آخرت را داده بود ، پس به آنها فرمود : اين عذاب در دنيا به شما مىرسد ، و اين قسمتى از وعده بود بدون اينكه عذاب آخرت را نفى كند . اين را ثعلب ذكر كرده است .

زركشى گفته : و احتمال دارد گفته شود : ترك تمام تهديد جاى انكار ندارد تا چه رسد به قسمتى از آن ! و مؤيد سخن ثعلب فرمودهء خداوند است : ( وَ إِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ ) « 9 » .

پنجم : اطلاق اسم خاص بر عام ، مانند : ( إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ ) « 10 » ، يعنى :

رسل رب العالمين .

ششم : عكس آن مانند : ( وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ ) « 11 » يعنى : مؤمنين ، به دليل ( وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا . . . ) « 12 » .

هفتم : اطلاق اسم ملزوم بر لازم ، « 13 »

( 1 ) . بقرة ، 43 ( 2 ) . انسان ، 26 ( 3 ) . مائدة ، 95 ( 4 ) . علق ، 16 ( 5 ) . حجر ، 52 ( 6 ) . كهف ، 18 ( 7 ) . زخرف ، 63 ( 8 ) . غافر ، 28 ( 9 ) . يونس ، 46 ( 10 ) . شعراء ، 16 ( 11 ) . شورى ، 5 ( 12 ) . غافر ، 7 ( 13 ) . برهان ، 269