الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٣

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

لفظ در غير موضوع له اوّليّهء خودش مىباشد ، و انواع آن بسيار است :

يكى : حذف ، كه به طور مبسوط در نوع مجاز خواهد آمد ، چون آنجا شايسته‌تر است براى آن ، بخصوص اگر قائل شويم كه از انواع مجاز مىباشد .

دوم : زيادى ، كه در نوع اعراب دربارهء آن سخن تحرير شد .

سوم : اطلاق اسم كل بر جزء مانند : ( يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ - انگشتانشان را در گوشهايشان فرومىبرند « 1 » يعنى : بند انگشتشان را ، و نكتهء چنين تعبيرى آن است كه به خاطر فرار شديد به طور غير معمول بندهاى انگشت را در گوش داخل مىكردند ، انگار كه تمام انگشت را فروبرده باشند ، ( وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسامُهُمْ ) « 2 » يعنى : چهره‌هايشان ؛ چون تمام بدنشان ديده نمىشد ، ( فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ ) « 3 » ، كه « شهر - ماه » را بر يك شب اطلاق نموده است ؛ امام فخر الدين چنين جواب داده از اشكال اينكه جزاء بعد از تمام شرط مىآيد ، و شرط در اينجا ديدن ماه است ، و آن اسم است براى تمام آن به طور حقيقت ؛ پس كأنّه أمر كرده به روزه گرفتن بعد از گذشت ماه ، و حال آنكه چنين نيست ، و على [ عليه - ] و ابن عبّاس و ابن عمر اين‌طور تفسير كرده‌اند : يعنى هركس از شما آن ماه را دريابد پس همه‌اش را روزه بگيرد ، هر چند كه در اثناى آن سفر كند . اين را ابن أبى - حاتم و ابن جرير و غير آنها آورده‌اند ، و آن نيز از اين نوع است ، از نوع حذف هم مىتواند باشد .

چهارم : عكس آن ، مانند : ( وَ يَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ ) « 4 » يعنى : ذات ربّك ، ( فَوَلُّوا وُجُوهَكُمْ شَطْرَهُ ) « 5 » يعنى : خودهايتان را به سوى آن ( كعبه ) توجه دهيد ، چونكه استقبال قبله با سينه واجب است ، ( وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ ) « 6 » ( وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خاشِعَةٌ * عامِلَةٌ ناصِبَةٌ ) « 7 » از تمام بدنها به « وجوه - چهره‌ها » تعبير آورده ، زيرا كه تنعم و رنج كشيدن براى آنها حاصل مىباشد ، ( ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ يَداكَ ) « 8 » ، ( فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ ) « 9 » يعنى :

آنچه پيش آوردى ، و آنچه كسب كرديد ، و اينها را به ( أيدى - دستها ) نسبت داده چونكه بيشتر كارها با آنها انجام مىگيرد ، ( قُمِ اللَّيْلَ ) « 10 » ، ( وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ ) « 11 » ،

( 1 ) . بقرة ، 19 ( 2 ) . منافقون ، 4 ( 3 ) . بقرة ، 185 ( 4 ) . رحمن ، 27 ( 5 ) . بقرة ، 144 ( 6 ) . غاشية ، 8 ( 7 ) . غاشية ، 2 و 3 ( 8 ) . حج ، 10 ( 9 ) . شورى ، 30 ( 10 ) . مزمل ، 2 ( 11 ) . أسراء ، 78