الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٢٢

نوع پنجاه و دوم در حقيقت و مجاز قرآن

تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً ) « 1 » ، كه زياد شدن ايمان - كه فعل خداست - به آيات نسبت داده شده چون آيات سبب آن است ، ( يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ ) « 2 » ، ( يا هامانُ ابْنِ لِي ) « 3 » ، كشتن فرزندان بنى اسرائيل - كه كار زيردستان فرعون است به او - و بنا كردن - كه كارگران عهده‌دار آن بوده‌اند - به هامان نسبت داده شده است ، چون آن دو به آنها أمر مىكرده‌اند .

و نيز فرمودهء خداوند : ( وَ أَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ ) « 4 » فرودآوردن به آنان نسبت داده شده ، چون با دستور دادن به كفر سبب آن شده‌اند .

و از اين گونه است فرمودهء خداى تعالى : ( يَوْماً يَجْعَلُ الْوِلْدانَ شِيباً ) « 5 » فعل به ظرف نسبت داده شده ، چون در آن واقع گرديده است .

( عِيشَةٍ راضِيَةٍ ) « 6 » يعنى : مرضيه .

( فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ ) « 7 » يعنى : عزم على الامر ، به دليل : ( فَإِذا عَزَمْتَ ) « 8 » .

و اين گونه بر چهار نوع است :

يكى : اينكه دو طرف آن حقيقت باشد ، مانند آيه‌اى كه در آغاز بحث گذشت ، و مانند فرمودهء خداى تعالى : ( وَ أَخْرَجَتِ الْأَرْضُ أَثْقالَها ) « 9 » .

دوم : هر دو طرف آن مجازى باشد ، مانند : ( فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ ) « 10 » يعنى : در تجارت خود سود نبردند ، و سود و تجارت در اينجا مجاز است .

سوم و چهارم : آن است كه يكى از دو طرف آن حقيقى باشد و طرف ديگر مجاز ، مانند فرمودهء خداوند : ( أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً ) « 11 » يعنى : برهانا ، ( كَلَّا إِنَّها لَظى * نَزَّاعَةً لِلشَّوى * تَدْعُوا ) « 12 » كه فراخواندن آتش مجاز است ، و فرمودهء خداوند : ( حَتَّى تَضَعَ الْحَرْبُ أَوْزارَها ) « 13 » ، ( تُؤْتِي أُكُلَها كُلَّ حِينٍ ) « 14 » ، ( فَأُمُّهُ هاوِيَةٌ ) « 15 » ، و نام « أم - مادر » براى آتش مجاز است ، يعنى همان‌طوركه مادر پناه فرزند خويش است ، آتش نيز مأوى و پناهگاه كافر مىباشد .

گونهء دوم : مجاز در مفرد ، كه مجاز لغوى نيز ناميده مىشود ، و آن به كار بردن

( 1 ) . أنفال ، 2 ( 2 ) . قصص ، 4 ( 3 ) . غافر ، 36 ( 4 ) . ابراهيم ، 28 ( 5 ) . مزمل ، 17 ( 6 ) . حاقة ، 21 ( 7 ) . محمّد ، 21 ( 8 ) . آل عمران ، 159 ( 9 ) . زلزله ، 2 ( 10 ) . بقرة ، 16 ( 11 ) . روم ، 35 ( 12 ) . معارج ، 15 و 16 و 17 ( 13 ) . محمد ، 4 ( 14 ) . ابراهيم ، 25 ( 15 ) . قارعة ، 9