الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١١٥

نوع پنجاه و يكم در وجوه مخاطبات قرآن

( أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا وَ تَكُونَ لَكُمَا الْكِبْرِياءُ فِي الْأَرْضِ ) « 1 » .

بيست و دوم : عكس آن ، مانند : ( فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ) « 2 » .

بيست و سوم : خطاب شخصى كه منظور غير او باشد ، مانند : ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ - اللَّهَ وَ لا تُطِعِ الْكافِرِينَ ) « 3 » ، خطاب به رسول خدا صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم است ، ولى مقصود امت آن جناب است ، زيرا كه تقوى سر لوحهء زندگى آن حضرت بوده ، و حاشا كه اطاعت از كفار كرده باشد ! و از همين قبيل است : ( فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ فَسْئَلِ الَّذِينَ يَقْرَؤُنَ الْكِتابَ . . . ) « 4 » ، حاشا كه آن حضرت صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم شك كرده باشد ، بلكه منظور از اين خطاب تعريض و كنايه زدن به كفار است .

ابن أبى حاتم از ابن عباس دربارهء اين آيه روايت آورده كه گفت : نه پيغمبر - صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم شك كرد ، و نه پرسيد . و مثل اين : ( وَ سْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا . . . ) « 5 » ، ( فَلا تَكُونَنَّ مِنَ الْجاهِلِينَ ) « 6 » و امثال اينها مىباشد .

بيست و چهارم : خطاب غير كه منظور از آن عين شخصى باشد ، مانند : ( لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ كِتاباً فِيهِ ذِكْرُكُمْ ) « 7 » .

بيست و پنجم : خطاب عامّى كه شخص معينى در آن مقصود نيست ، مانند :

( أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ ) « 8 » ( وَ لَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ ) « 9 » ، ( وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ ) « 10 » ، در اين خطابها شخص خاصى مقصود نيست ، بلكه هركس دقت و نظر كند ، و به صورت خطاب آورده شده به جهت عموم ، مراد اين است كه حال و وضع آنها در منتهاى ظهور است ، به‌طورىكه اختصاص به بينندهء خاصى ندارد ، بلكه هركس بتواند ببيند در خطاب داخل است .

بيست و ششم : خطاب شخص و سپس عدول به خطاب ديگرى ، مانند : ( فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ ) « 11 » كه خطاب به پيغمبر اكرم صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم است ، سپس به كفار فرموده : ( فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ ) « 11 » ، به دليل : ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ) « 11 » . و از همين قبيل : ( إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً ) « 14 » تا ( لِتُؤْمِنُوا ) « 14 » بنا به قرائت با تاء .

بيست و هفتم : خطاب تلوين ، و آن التفات است .

( 1 ) . يونس ، 78 ( 2 ) . طه ، 49 ( 3 ) . أحزاب . 1 ( 4 ) . يونس ، 94 ( 5 ) . زخرف ، 45 ( 6 ) . أنعام ، 35 ( 7 ) . انبياء ، 10 ( 8 ) . حج ، 18 ( 9 ) . انعام ، 27 ( 10 ) . سجدة ، 12 ( 11 ) . هود ، 14 ( 14 ) . فتح ، 8 و 9