الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١١٤

نوع پنجاه و يكم در وجوه مخاطبات قرآن

( قالَ قَدْ أُجِيبَتْ دَعْوَتُكُما ) « 1 » ، گفته : خطاب تنها به موسى است ، زيرا كه او دعا كرده بود ، و بقولى : خطاب به هر دو است چونكه هارون بر دعايش آمين گفت ، و آمين گوينده يكى از دعاكنندگان است .

شانزدهم : خطاب به دو تن با لفظ مفرد ، مانند : ( فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ) « 2 » ، يعنى :

و يا هارون ، و در آن دو وجه است :

يكى : اينكه فرعون خطابش را به تنهايى متوجه موسى گردانيد ، تا پرورش - دادنش را يادآور شود .

دوم : براى اينكه او صاحب رسالت و معجزات بوده ؛ و هارون به تبع آن حضرت قرار داشته است ؛ اين را ابن عطيّه گفته است .

در كشّاف وجه ديگرى ذكر كرده ؛ اينكه : هارون از موسى فصيح‌تر بود ، لذا فرعون از ترس زبانش روى گردانيد .

و مثل آن : ( فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى ) « 3 » ، ابن عطيه گفته : تنها او را از شقاوتمند شدن بر حذر داشت زيرا كه مخاطب اول و مقصود اصلى در كلام بوده است . و بقولى : زيرا كه خداوند شقاوتمندى در زندگى دنيا را در جهت مردها قرار داده است . و بقولى : به خاطر چشم‌پوشى از ياد زن چنان كه گفته‌اند : پوشاندن زنان از بزرگوارى است .

هفدهم : خطاب دو تن با لفظ جمع ، مانند : ( أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِكُما بِمِصْرَ بُيُوتاً وَ اجْعَلُوا بُيُوتَكُمْ قِبْلَةً ) « 4 » .

هيجدهم : خطاب جمع با لفظ اثنين ( دو ) ، مانند : ( أَلْقِيا ) « 5 » ، چنان كه گذشت .

نوزدهم : خطاب جمع بعد از مفرد ، مانند : ( وَ ما تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَ ما تَتْلُوا مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَ لا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ ) « 6 » ابن الانبارى گفته : بدين جهت سومين فعل را جمع آورد تا دلالت كند كه امت با پيغمبر صلّى اللّه عليه ( و آله ) و سلّم داخل مىباشند ، و مثل آن است : ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ ) « 7 » .

بيستم : عكس آن ، مانند : ( وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ ) « 8 » ، ( وَ بَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ ) « 9 » .

بيست و يكم : خطاب دو تن بعد از فرد ، مانند :

( 1 ) . يونس ، 89 ( 2 ) . طه ، 49 ( 3 ) . طه ، 117 ( 4 ) . يونس ، 87 ( 5 ) . ق ، 24 ( 6 ) . يونس ، 61 ( 7 ) . طلاق ، 1 ( 8 ) . بقرة ، 43 ( 9 ) . يونس ، 87