الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١١٣

نوع پنجاه و يكم در وجوه مخاطبات قرآن

( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ ما أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ ) « 1 » و نيز گفته : گاهى در مورد قانون‌گذارى عام نيز نبى تعبير مىشود ؛ ولى با قرينهء اينكه مقصود عموم است ، مانند فرمودهء خداوند : ( يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ ) « 2 » كه نه فرمود : ( طلّقت ) .

يازدهم : خطاب اهانت ، مانند : ( فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ) « 3 » ، ( اخْسَؤُا فِيها وَ لا تُكَلِّمُونِ ) « 4 » .

دوازدهم : خطاب خشم ، مانند : ( ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ ) « 5 » .

سيزدهم : خطاب جمع با لفظ واحد ، مانند : ( يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ ما غَرَّكَ بِرَبِّكَ - الْكَرِيمِ ) « 6 » .

چهاردهم : خطاب فرد به لفظ جمع ، مانند : ( يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ ) « 7 » تا آنجا كه فرموده : ( فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ ) « 8 » كه اين خطاب به رسول اكرم صلّى اللّه عليه - ( و آله ) و سلّم است به تنهايى ، زيرا كه نه هيچ پيغمبرى معاصر و نه بعد از آن حضرت بوده است .

و همچنين فرمودهء خداوند : ( وَ إِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا . . . ) « 9 » تنها خطاب به آن حضرت است ، به دليل فرمودهء خداوند : ( وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلَّا بِاللَّهِ . . . ) « 10 » ، و همين‌طور فرمودهء خداوند : ( فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا . . . ) « 11 » به دليل فرمودهء او : ( قُلْ فَأْتُوا ) « 12 » ، بعضى اين آيه را نيز از اين قبيل دانسته‌اند : ( قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ ) « 13 » يعنى : ارجعنى . و بقولى :

( ربّ ) خطاب به خداوند است ، و ( ارجعون ) خطاب به فرشتگان .

و سهيلى گفته : اين سخن كسى است كه شياطين و آتشبانان نزدش حاضر شده‌اند ، حواسش پرت شده و نداند كه چه بگويد ، و چيزى را كه در دنيا عادت كرده بود - كه التماس به مخلوق باشد - بر زبان مىآورد .

پانزدهم : خطاب فرد به لفظ دو ، مانند : ( أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ ) « 14 » كه خطاب به مالك نگهبان جهنم است . و بقولى : خطاب به آتشبانان و نگهبانان آتش است ، كه از باب خطاب به جمع با لفظ تثنيه مىباشد ، و بقولى : خطاب به دو فرشتهء موكل مىباشد كه در فرمودهء خداوند آمده : ( وَ جاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَ شَهِيدٌ ) « 15 » در اين صورت مطابق قاعدهء اصلى است . و مهدوى اين آيه را از اين نوع دانسته :

( 1 ) . تحريم ، 1 ( 2 ) . طلاق ، 1 ( 3 ) . حجر ، 34 ( 4 ) . مؤمنون ، 108 ( 5 ) . دخان ، 49 ( 6 ) . انفطار ، 6 ( 7 ) . مؤمنون ، 51 ( 8 ) . مؤمنون ، 54 ( 9 ) . نحل ، 126 ( 10 ) . نحل ، 127 ( 11 ) . هود ، 14 ( 12 ) . هود ، 13 ( 13 ) . مؤمنون ، 99 ( 14 ) . ق ، 24 ( 15 ) . ق ، 21