الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١١٢

نوع پنجاه و يكم در وجوه مخاطبات قرآن

و آله و سلّم مىبخشيد ) فرمود : ( خالصة لك ) دانسته شد كه ما قبل آن براى آن حضرت و غير او است .

پنجم : خطاب جنس ، مانند فرمودهء خداوند : ( يا أيّها النّبى ) .

ششم : خطاب نوع ، مانند : ( يا بنى اسرائيل ) .

هفتم : خطاب عينى ( خود شخص ) ، مانند : ( وَ قُلْنا يا آدَمُ اسْكُنْ ) « 1 » ، ( يا نُوحُ اهْبِطْ ) « 2 » ، ( يا إِبْراهِيمُ قَدْ صَدَّقْتَ ) « 3 » ، ( يا مُوسى لا تَخَفْ ) « 4 » ، ( يا عِيسى إِنِّي مُتَوَفِّيكَ ) « 5 » ، و در قرآن خطاب « يا محمد » نيامده ، بلكه ( يا أيّها النّبى ) ، ( يا أيّها الرّسول ) آمده ، به جهت تعظيم آن حضرت و تشريف و اختصاص اين جهت به آن حضرت ، و تعليم به مؤمنين كه آن جناب را به اسم صدا نزنند .

هشتم : خطاب مدح ، مانند : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) « 6 » ، لهذا خطاب به اهل مدينه آمده : ( وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ هاجَرُوا ) « 7 » ، ابن أبى حاتم از خثيمه آورده كه گفت : آنچه در قرآن ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) مىخوانيد ، در تورات ( يا أيّها المساكين ) بوده است . و بيهقى و ابو عبيد و ديگران از ابن مسعود آورده‌اند كه گفت : هرگاه شنيدى خداوند مىگويد : ( يا أيّها الّذين آمنوا ) خوب به گوش دل بسپار ، كه خيرى است به آن امر مىكند يا شرّى است كه از آن نهى مىنمايد .

نهم : خطاب ذمّ ، مانند : ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ ) « 8 » ، ( قُلْ يا أَيُّهَا - الْكافِرُونَ ) « 9 » و چون متضمن اهانت است جز در اين دو مورد قرآن نيامده است ، و بيشتر خطاب به ( يا أيّها الّذين آمنوا ) به صورت توجه دادن خطاب و رويارويى است ، و در مورد كفّار با لفظ غايب آمده به خاطر اعراض و روى گرداندن از آنها مانند : ( إِنَّ - الَّذِينَ كَفَرُوا ) « 10 » ، ( قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ) « 11 » .

دهم : خطاب تكريم و گرامى داشتن ، مانند : ( يا أيّها النّبىّ ) ، ( يا أيّها الرّسول ) .

بعضى گفته‌اند : خطاب به ( نبى ) را مىبينيم در جايى كه شايسته نيست به ( رسول ) خطاب شود ، و همين‌طور بر عكس آن مانند فرمودهء او در أمر به قانون‌گذارى عام :

( يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ ) « 12 » ، و در مورد خاص :

( 1 ) . بقرة ، 35 ( 2 ) . هود ، 48 ( 3 ) . صافات ، 104 و 105 ( 4 ) . نمل ، 10 ( 5 ) . آل عمران ، 55 ( 6 ) . نساء ، 136 ( 7 ) . انفال ، 74 ( 8 ) . تحريم ، 7 ( 9 ) . كافرون ، 1 ( 10 ) . بقرة ، 6 ( 11 ) . انفال ، 38 ( 12 ) . مائدة ، 67 در اينجا نيز در مورد خاص تعيين جانشين بوده است - م .