الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١١٠

فايده :

حلال مىشود .

4 - مفهوم حصر ، مانند : ( لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ ) « 1 » ، ( إِنَّما إِلهُكُمُ اللَّهُ ) « 2 » ، يعنى : جز اللّه خدايى نيست ، ( فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ ) « 3 » ، يعنى : غير از خداوند ولىّ نيست ، ( لَإِلَى اللَّهِ تُحْشَرُونَ ) « 4 » ، يعنى : به جز او بازنمىگرديد ، ( إِيَّاكَ نَعْبُدُ ) « 5 » يعنى : غير تو را عبادت نمىكنيم .

و در مورد استدلال به اين مفاهيم أقوال مختلفى هست ، كه صحيح‌ترين أقوال آن است كه تمام آنها با چند شرط حجّت است ، از جمله شرايط :

- اينكه آنچه ياد شده به صورت غالب نباشد ، و از اينجاست كه بيشتر علما مفهوم فرمودهء خداوند : ( وَ رَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ ) « 6 » معتبر نيست ، زيرا اينكه غالبا ربائب ( - دختران زن ) در دامان شوهران باشند مفهومى ندارد ؛ چون آوردن آن براى غلبه‌اش در ذهن مىباشد .

- و نيز نبايد كه با واقع موافق باشد ؛ و از اينجاست كه فرمودهء خداوند :

( وَ مَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا بُرْهانَ لَهُ ) « 7 » مفهوم ندارد ، و نيز فرمودهء خداوند :

( لا يَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ) « 8 » ، ( وَ لا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً ) « 9 » مفهوم ندارند .

و آگاه شدن از آن از جمله فوايد شناخت أسباب نزول است .

فايده :

فايده :

يكى از علما گفته : ألفاظ يا با منطوق ، و يا با مفهوم ، و يا با مقتضى و ضرورتشان ، و يا با آنچه از آنها تعقل و استنباط مىشود ، دلالت مىكنند . ابن حصّار اين را حكايت نموده و گفته است : اين سخن خوبى است .

مىگويم : گونهء اول را دلالت منطوق ، و دومى را دلالت مفهوم ، و سومى را دلالت اقتضاء ، و چهارمى را دلالت اشاره مىنامند .

( 1 ) . صافات ، 35 ( 2 ) . طه ، 98 ( 3 ) . شورى ، 9 ( 4 ) . آل عمران ، 158 ( 5 ) . فاتحة ، 5 ( 6 ) . نساء ، 23 ( 7 ) . مؤمنون ، 117 ( 8 ) . آل عمران ، 28 ( 9 ) . نور ، 33 .