الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٠٩

فصلى در بيان مفهوم :

است : مفهوم موافق و مفهوم مخالف .

مفهوم موافق آن است كه : حكمش با منطوق موافق باشد ، پس اگر أولى باشد « فحواى خطاب » ناميده مىشود ، مانند : ( فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ - به والدين أف مگوى « 1 » كه دلالت مىكند بر اينكه زدن آنها حرام است چون از گفتن « أف » بدتر مىباشد ، و اگر مساوى باشد « لحن الخطاب » گفته مىشود ، يعنى : معنى خطاب ، مانند : ( إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً ) « 2 » كه بر تحريم سوزاندن أموال يتيمان دلالت مىكند ، چون با خوردن آن أموال در تلف كردن مساوى است . و اختلاف كرده‌اند كه آيا دلالت در آن قياسى است يا لفظى حقيقى يا مجازى ؟ أقوالى در اين باره هست كه آنها را در كتابهاى علم أصول خود بيان كرده‌ايم .

و مفهوم مخالف آن است كه حكمش با منطوق مخالف باشد ، و آن چند نوع است :

1 - مفهوم صفت ، خواه نعت باشد يا حال يا ظرف يا عدد ، مانند : ( إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا ) « 3 » كه مفهوم مخالفش آن است كه اگر غير فاسق خبرى آورد واجب نيست دربارهء خبر او كاوش كنيم ، پس واجب است خبر واحد عادل را بپذيريم .

( وَ لا تُبَاشِرُوهُنَّ وَ أَنْتُمْ عاكِفُونَ فِي الْمَساجِدِ ) « 4 » ، ( الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ ) « 5 » يعنى احرام بستن در غير ماه‌هاى حج صحيح نيست . ( فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ ) « 6 » يعنى : ذكر خداوند در غير مشعر الحرام مطلوب را حاصل نمىكند ، ( فَاجْلِدُوهُمْ ثَمانِينَ جَلْدَةً - آنها را هشتاد تازيانه زنيد « 7 » يعنى : نه كمتر و نه بيشتر .

2 - مفهوم شرط ، مانند : ( وَ إِنْ كُنَّ أُولاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ - پس اگر آن زنان باردار باشند پس بر آنها انفاق كنيد « 8 » يعنى : اگر باردار نباشند انفاق بر آنها واجب نيست .

3 - مفهوم غايت ، مانند : ( فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ - پس بر او حلال نيست پس از آن [ طلاق ] تا اينكه شوهر ديگرى غير از او نكاح كند « 9 » يعنى : پس از آنكه شخص ديگرى او را نكاح كرد ، با شرايطى بر آن شوهر اوّلى

( 1 ) . اسراء ، 23 ( 2 ) . نساء ، 10 ( 3 ) . حجرات ، 6 ( 4 ) . بقرة ، 187 ( 5 ) . بقرة ، 197 ( 6 ) . بقرة ، 198 ( 7 ) . نور ، 4 ( 8 ) . طلاق . 4 ( 9 ) . بقرة ، 230