الإتقان في علوم القرآن ( فارسى ) — الصفحة ١٠

نوع چهل و سوم در شناخت محكم و متشابه

خداوند متعال فرموده : ( لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ ) - تا براى مردم آنچه به سويشان نازل شده بيان نمايى « 1 » با توجه به اينكه شناخت محكم نيازى به بيان ندارد ، و اميدى به بيان متشابه نيست .

و در تعيين محكم و متشابه اقوال مختلفى گفته‌اند :

1 - محكم آن است كه مراد از آن دانسته شده ، يا به ظهور يا به تأويل ، و متشابه : خداوند علم آن را به خود اختصاص داده ، مانند : برپاشدن ساعت قيامت ، و خروج دجّال ، و حروف مقطّعه اوايل سورها .

2 - محكم آن است كه معنايش واضح باشد ، و متشابه نقيض آن است .

3 - محكم آن است كه تنها يك وجه تأويل را مىپذيرد ، و متشابه آن است كه وجوه مختلف مىپذيرد .

4 - محكم آن است كه معنايش قابل تعقل باشد ، و متشابه خلاف آن است ، مانند : شمار نمازها ، و اختصاص روزه به ماه رمضان . اين را ماوردى گفته است .

5 - محكم به‌خودىخود معنايش مستقل است ، ولى متشابه آن است كه مستقل نيست و بايد به غير خودش برگردانده شود .

6 - محكم آن است كه با نزول تأويلش نيز هست ، ولى متشابه جز به تأويل درك نمىگردد .

7 - محكم آن است كه الفاظش تكرار نشده ، و مقابل آن متشابه است .

8 - محكم : فرايض ، وعده و وعيد است ، و متشابه قصه‌ها و امثال است .

ابن أبى حاتم از طريق علىّ بن أبى طلحه ، از ابن عبّاس آورده كه گفت : محكمات ، آيات ناسخ قرآن حلال ، حرام ، حدود و فرايض آن است ، و آنچه به آن ايمان آورده شود و عمل گردد ، و متشابهات منسوخ آن ، و مقدّم ، و مؤخّر ، و أمثال ، و قسمهاى آن است ، و آنچه به آن ايمان آورده شود ولى عمل نگردد .

و فريابىّ از مجاهد آورده كه گفت : محكمات آن است كه حلال و حرام در آن باشد ، و غير از آن متشابه است كه هر قسمت ، قسمت ديگر را تصديق مىنمايد .

و ابن أبى حاتم از الرّبيع آورده ، گفت : محكمات همان آيات امركنندهء بازدارنده است .

( 1 ) . نحل ، 44