اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — الصفحة ٣٩٣

[ رساله در تفسير آيت « قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً

و در آيت دومين كه اشارت هم به زمين است كه فرموذه : « وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ » « 1 » . و هم هفت افلاك كه فرموذه : « مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ » « 2 » ، اضافت تنها با خوذ نكرد و « كَلِماتُ اللَّهِ » كفت ، تا از زفان همه كفته باشذ ، مناسب آيت : « اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » « 3 » ، جه اين آيت سبب آنكه در احوال سماوات و ارض كفته ، و اشارت بمجموع و جهت همه مىفرمايذ . آن را نيز « اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ فرموذه .

امّا آنج تقرير رفت كه : « وَ الْبَحْرُ يَمُدُّهُ » ، آن يك بحر جهت مقدورات و مخلوقات و متجدّدات و متغيّرات اشارت كرده . و آنجه فرموذه كه : « مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ » جهت احوال مخلوقات و اوضاع و تأثيرات صفت افلاك رعايت فرموذ .

اكر معارض كويذ كه : جون قمر كه بر فلك اوّل است ، نزديكست به مقدار زمين او مركوز در فلكى كه آن فلك را تدوير او خوانند و آن تدوير او در سطبرى فلك اوست . بس فلك او كه زيرترين افلاكست و كوچكترين ممثّلات اضعاف اضعاف اضعاف زمين باشذ . و همجنين فلك او در بطن فلك عطارد ، و فلك عطارد در بطن فلك زهره و فلك زهره ، در بطن فلك آفتاب ، و آفتاب تقريبا صذ و شصت بار جند زمين است . و او مركوز در فلك مدوّر او ، و فلك مدوّر او در سطبرى فلك او .

و ازينجا قياس توان كردن كه فلك آفتاب تا بجه حدّ بزرك باشذ ؟ و سطبرى فلك مرّيخ بيش از انست كه فلك آفتاب . و هر جه دروست ، ديكرباره بزركى فلك او را جكونه قياس توان كردن ؟ و مجموع فلك مرّيخ در بطن فلك مشترى و آن مجموع در بطن فلك زحل است . و بزركى فلك او جكونه تصوّر توان كردن ؟ و جون آن تفاوتها عظيم بسيارست ، بايستى كه مثال همه متساوى نفرموذى ، جهت احوال زمين و كتابت آن يك بحر مداد فرموذ . بايستى كه جهت فلك قمر كه بزركتر از آنست زيادت فرموذى . همجنين جهت هر فلكى كه بزركتر است ، هم بذان نسبت زيادت فرموذى جواب آن بر دو وجه مىكوئيم .

يكى اقناعى ، و ديكر حقيقى .

امّا اقناعى : و آن آنست كه مثل و مثال لازم نيست كه در همه وجوه مناسبت باشذ و حقّ تعالى فرموذه كه : « إِنَّ اللَّهَ لا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها » « 4 » در

( 1 ) - لقمان ( 31 ) : 27 ( 2 ) - ايضا ( 3 ) - النور ( 24 ) : 35 ( 4 ) - البقرة ( 2 ) : 26