اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — الصفحة ٣٨٧

[ رساله در تفسير آيت « قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً

كه مشاهده مىروذ ، فوج فوج بدين حق درمىآيند . تا به حكم آيت : « وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ » « 1 » . آن رحمت شامل همه عالميان بوذه باشذ ، و شرايع امر و نهى و وعد وعيد كه در قرآن است بذان حكم بر همه عالميان كرده ، و كلمات اللّه كه فرمان است ، بر سر همه موجودات ، بلك هيج موجودى بىكلمات اللّه نتوانذ بوذ . لا شكّ بر سر همه موجودات حاكم و همه موجودات محكوم او توانند بوذ . و لا شك حاكم از محكوم افضل توانذ بوذ . بموجبى كه بانواع امثله و براهين و ادله تقرير رفت ، در آن شكّى نماند كه معانى كلمات اللّه بموجبى كه حقّ تعالى در آن هر دو آيت فرموذه ببحر و هفت بحر ديكر و اشجار زمين كه اقلام كردذ ، و معانى آن بذان نويسند سبرى نكردذ . و اللّه اعلم .

و هر جند درين بحث آنجه كفتيم كفافست ، لكن جهت زيادت توضيح و بيان ، بحثى ديكر مىكنيم و مثال معقول مىكوئيم ، تا بوجهى و نوعى ديكر روشن‌تر كردذ ، جه مانند آن اسرار و حكمتهاء بارى تعالى تا بانواع و وجوه بسيار نكويند . در خاطر هر كس قرار نكيرذ و مفهوم هر كس نشوذ . و جندان‌كه معانى بفهم متعلّمان به آسانى رسانند ، ثواب آن بيشتر توانذ بوذ .

مىكوئيم آنكه فرموذه كه : « ما نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ » « 2 » ، درين سخن هم احتمال دارذ كه بهيج جيز نفاد نبذيرذ ، و هم احتمال دارذ كه بجيزى زيادت از آن نفاد بذيرذ ، لكن آنجه در آيت ديكر مىفرمايذ كه « قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي » « 3 » ، و نيز آنجه اين همه شرح مىدهذ ، و آن را به مقدار منسوب مىكردانذ ، و مطلقا حكم نمىفرمايذ كه بهيج جيز نفاد نبذيرذ و معلّق و مهمل مىمانذ ، جنان‌كه ياذ كرده شذ . همان معانى توانذ بوذ كه شرح داذيم ، لكن مثالى در آن باب بگوئيم .

و آن جنانست كه اكر شخصى عاقل و كامل باشذ ، و خواهند كه علم و كمال او را شرح دهند ، اكر كويند كه در تبريز هيج نباشذ ، كه در علم و كمال برابر او باشذ و ممكن تقرير ، ممكن كه در بغداذ برابر او باشذ ، و ممكن كه آنجا نيز نباشذ . جه لازم نيايذ كه جهت آنكه در تبريز كفت فحسب ، و بغداذ را تعرّض نرسانيذ . در بغداذ البته باشذ ، و آن معنى

( 1 ) - الانبياء ( 21 ) : 107 ( 2 ) - لقمان ( 31 ) : 27 ( 3 ) - الكهف ( 18 ) : 109