اسئله و اجوبه رشيدى ( فارسى ) — الصفحة ٣٣٩

[ تدوير زمين : رساله در علم هيأت ]

نباشذ ، شايذ بوذ كه حمل بر مبالغه كنند . جه آدمى را غفلت غالبست .

جنانجه آن نيز مىبينند و همواره مشاهده مىكنند ، مثل مرك كه شامل حال همه است ، و وقوع آن حقّ كه : « إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ » « 1 » باجلى معيّن كه : « وَ لِكُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَ لا يَسْتَقْدِمُونَ » « 2 » از آن تا بذين حدّ كه احوال مشاهده مىروذ ، متغافلند . فكيف از جيزى كه هركز نديذه و تجربه نكرده باشند ، جون جنين است .

حقّ تعالى احوال و كيفيّت آن را شرح مىدهذ . و جهت آنكه اكثر خلق همه هستيها را منحصر در بلندى و بستى مىكنند تا بحدّى كه مىبندارند كه همين است و بس و درين بيت كه :

جهان را بلندى و بستى توئى * ندانم جه‌ئى هرجه هستى توئى

همه جيزها در بلندى و بستى منحصر كرده است . و اين بيت را بوجهى ديكر معنى مىتوان كفت . و بحقيقت خلاصهء معنى آن خوذ همين است . يعنى نمىدانيم كه جيزى ديكر هست يا نه ؟ آنج هست ، و صفت هستى دارذ ، همه توئى . آيت مذكور در باب بلندى و بستى و احوال كه بذان تعلق دارذ آمذه و فرموذه كه : « سُرُرٌ مَرْفُوعَةٌ وَ أَكْوابٌ مَوْضُوعَةٌ وَ نَمارِقُ مَصْفُوفَةٌ وَ زَرابِيُّ مَبْثُوثَةٌ « 3 » .

در ما بعد نيز در همان نسبت علويّات و سفليّات را بمثال آورده ، تا وجود آن مستبعد ندارند . و بر همان صورت و وجه كه علويّات و سفليّات و آسمان و زمين كه برابر جشم ايشانست ، و قبول كرده‌اند ، آن را نيز در تصوّر آورند و قبول كنند ، و وجود آن مستبعد نشمرند و بر مبالغت حمل نكنند .

هر جند تفسير آيت مذكور بسيارست ، لكن درين موضع همين قدر كفافست كه معلوم شوذ كه معانى آيت : « أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ » « 4 » كه بتفسير آن مشغوليم ، بآيت ما قبل متعلّق و مربوط است . و بموجبى كه كفته شذ متأمّلان را حيرت و تعجّب درين معنى همان مقدار باشذ كه در مخلوقاتى كه محسوس و مشاهدست ، تا طبيعت ايشان ازين معنى استبعاد ننمايند ، و بحقيقت قبول كنند . و با منكران ببيان و برهان و دلايل

( 1 ) - يونس ( 10 ) : 55 ( 2 ) - الاعراف ( 7 ) : 34 ( 3 ) - الغاشية ( 88 ) : 13 - 16 ( 4 ) - الغاشية ( 88 ) : 17