اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٣٧٧
ورود عثمانيها به اردبيل
بارى عصر همانروز كه انتخابات اتحاد اسلام صورت گرفت ميتينگ بزرگى نيز با شركت طبقات در صحن بقعهء شيخ صفى الدين تشكيل گرديد و ابتدا يعقوب پاشا فرمانده ترك و سپس ميرزا جعفر قلى حبيب اللهى آستارائى « 1 » و بعد شخص ديگرى بنام توكلى در باب اسلام و اتحاد برادران مسلمان عليه روس و انگليس و تقويت قشون عثمانى سخنانى گفتند . ما اين توكلى را نشناختيم ولى از كسانى كه در آنجا بوده‌اند شنيديم كه او با آنكه جوان بود سخنان متين و وطن‌پرستانه‌اى گفت و همهء حاضران حتى عثمانيها را بتجليل و احترام خود واداشت .
چنان كه قبلا هم گفته‌ايم عثمانيها مردمان خشنى بودند و در مقابل محبتهائى ، كه ايرانيان بنام برادران مسلمان بدانها ميكردند ، با آنان بدرفتاريها مىنمودند و با تحميل قائمه و غيره همه را از خود مىآزردند . خوشبختانه اقامت آنان در اردبيل طولانى نشد و چندى بعد غفلتا عقب‌نشينى كرده از اين ولايت رفتند . بدرفتاريهاى آنها سبب شد كه در اينموقع كسانى از مستبدين و طرفداران سياست انگليس عليه آنها برخيزند و بوسيلهء بعضى از شاهسونان شبيخونهائى به عقب‌داران سپاه عثمانى بزنند .
عجب آنكه اينعده بعد از رفتن تركها شروع بجمع‌آورى پول از مردم كردند و آنها را بدين بهانه كه « براى عشايريكه عثمانيها را رانده‌اند تحفه تهيه ميكنند » تحت فشار گذاشتند .
عقب‌نشينى عثمانيها بدان جهة بود كه بلغارستان ، متحد تركها ، از متفقين شكست خورده بطور انفرادى با آنان صلح كرد و از سوى ديگر نيز آمريكاى تازه نفس به يارى متفقين وارد جنگ شد و سپاه عثمانى مجبور گرديد از اردبيل و بادكوبه و ديگر جاها عقب بنشيند و همين عقب‌نشينى مقدمهء شكست قطعى آنها شد . شكستى كه بر اثر آن مستعمراتشان از دست رفت و خلافت عثمانى منقرض گشته جمهورى جديد تركيه جانشين آن گرديد .
( 1 ) - او برادر ميرزا عباسقلى « اگند » بود . بعدها روسها او را گرفته بروسيه بردند . اگند كلمهء روسى است و به نمايندهء شركت كشتىرانى روسها در آستارا گفته ميشد .