اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٧٢
ورود سران عشاير به شهر
چون صبح شد تنى چند از قلعگيان كه نگريخته باقى مانده بودند آذوقهء موجود در قلعه را برداشته بكنسولگرى روس رفتند تا پناهنده شوند . ولى كنسول آنها را نپذيرفت و بكنسولخانه راه نداد . اينان كه جان خود را در خطر مىديدند با تغيير وضع و شكل و تك‌تك ، مثل ديگر مردم عادى ، وارد كنسولگرى شدند و هريك در گوشه‌اى جائى براى خود گرفتند .
ما از علت باقى ماندن آنها ، جز ميرزا محمد و كسانش ، كه از سردار دل پرى داشتند ، آگاهى نداريم و چنين ميپنداريم كه وسايل كافى براى فرار در اختيار نداشتند يا احيانا در قلعه باقى ماندند كه با تيراندازيهاى پراكنده عشاير را به خود مشغول دارند و فرصت كافى براى فراريان فراهم سازند . شايد هم غيرت و مردانگى چنين اجازه‌اى بدانها نداد . آنچه قطعى است اينست كه آنها ديگر امكان دفاع از شهر نيافتند و با رفتن بكنسولخانه ، كه روبروى در شمالى قلعه بود ، جان خود را نجات دادند .
ورود سران عشاير به شهر
ورود سران عشاير به شهر
مجاهدان اردبيل ، بى خبر از فرار سردار ، مثل روزهاى گذشته از شهر دفاع ميكردند ولى آمدن آنعده از قلعگيان به كنسو - لگرى و اعلام اينكه ستار خان از شهر رفته است دستگاه كنسولى و ديگران را از اين واقعه خبردار كرد و بقول مرحوم محسنى در اندك زمانى اين خبر مثل توپ در شهر صدا نمود و همه را در بهت و حيرت زايد الوصفى فروبرد و در باختن روحيهء مدافعان سخت مؤثر افتاد . رحيمخان چون از اين امر آگاه شد ابتدا باور نكرد و آن را يك حيلهء جنگى دانست ولى چون خبرهاى قابل اعتمادى به وكيل - الرعايا ، كه در ستاد عمليات عشاير در نيار بود ، رسيد جلسهء مشاوره‌اى تشكيل يافت و باعجله تصميم باشغال شهر گرفته شد .
اينان متفقا حركت كردند و چون شهر بلادفاع شده بود بدون هيچ مقاومتى بدان درآمدند در حالى كه جمعى از مردم هم بتماشاى آنها ايستاده بودند . وكيل الرعايا طبق نوشتهء مرحوم محسنى به مسجد جامع رفت و رحيمخان راه نارين قلعه را پيش گرفت .
ساعتى بعد او در قلعه و وكيل در خانهء خود استقرار يافتند و شهر به تصرف عشاير درآمد .