اردبيل در گذرگاه تاريخ ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٣

ابو دلف ابن مهلهل در اردبيل

ابو دلف خاطرات خود را در سال 341 هجرى جمع‌آورى كرده كتابى تدوين نموده است كه بنام خود وى بسفرنامهء ابو دلف معروف مىباشد . او بر خلاف مورخان و جهانگردان قرون جديد اطلاعات كافى و كاملى از حيث اجتماعات آن روز و آنمقدار از اوضاع عمومى بلاد و شهرها ، كه مورد علاقهء معاصرين ماست ، در اختيار نگذاشته و مطالب مفيدى از اين حيث ، لااقل دربارهء اردبيل ضبط و ثبت نكرده است بلكه چون مرد بازرگانى بوده و بمعادن علاقه داشته است بخش مهمى از ديدنيهاى او را اين قسمت تشكيل داده و در همه‌جا بيشتر از اين مقوله سخن گفته است .

بهرحال وى مينويسد كه از تفليس ، از ارتفاعات « سيونيك » ارمنستان و مرزوبوم بابك طاغى معروف گذشته از آنجا باردبيل رفتم و از كوههاى « ويزور ، قبان ، خاجين ، ربع ، حندان و بذين » گذشتم . در اين مكان معدنى از زاج وجود دارد كه بنام محل خوانده مىشود و زاج آن سرخ و معروف به يمنى مىباشد و از آنجا به يمن و واسط فرستاده مىشود . در واسط پشم را فقط با آن رنگ ميكنند . جنس آن بهتر از زاج مصرى است . در اين مكان و در اردبيل و در كوههاى پيش گفته آبهاى معدنى وجود دارد كه فقط براى معالجهء جرب مفيد است .

از گفتهء ابو دلف چنين برميآيد كه در بذ يا بذين ، معدن زاج سرخ وجود داشته و نيز آب معدنى مورد اشارهء وى كه « فقط براى معالجهء جرب مفيد » بوده است شايد همان « قوتورسو » باشد كه هم‌اكنون نيز در دامنهء سبلان ، بين اردبيل و مشگين از زمين ميجوشد و مردم براى معالجهء زخمهاى جلدى ، بخصوص جرب ، بدانجا ميروند .

مسافرت ابو دلف باردبيل گويا مقارن با زمان سلطنت سالاريان در اين سامان بوده است و بطوريكه ميدانيم در آن تاريخ اردبيل مهمترين شهر آذربايجان و پايتخت آنجا بود و برج و باروى محكمى داشت و مردم آن نيز بدليرى مشهور بودند چنان كه « ابن مسكويه » در ذكر حوادث مربوط بمنازعات ديسم كردى و لشگرى در آن زمان مينويسد كه « لشگرى بر سرتاسر آذربايجان دست يافت جز شهر اردبيل . اردبيل در اين وقت كرسى آذربايجان و بزرگترين شهر آن ولايت بود و باروى استوار داشت . مردم آنجا نيز همگى دلير و جنگى و بدرشتخوئى و هنگامه‌جوئى معروف بودند » .