إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٦٣٢

باب چهارم در فهم قرآن ، و تفسير آن به رأى بىنقل

سَلامٌ عَلى إِل‌ْياسِينَ « 223 » ، اى ، على الياس و إدريس هم گفته‌اند . چه در قرائت ابن مسعود « على ادراسين » است .

سوم آن كه در ظاهر چنان نمايد كه مكرر است ، و پيوستگى سخن را قاطع . چون قول حق تعالى : وَ ما يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ « 224 » چه لفظ « ان يتّبعون » در ظاهر مكرر است .

مترجم مىگويد كه : لفظ « ان يتّبعون » را بدان مكرر كرده است كه ميان لفظ « و ما يتّبع » و لفظ « الاّ الظّنّ » فاصلى در ميان افتاده بود ، و ايشان را از يك ديگر بعدى حاصل آمده ، و أعادت در چنين موضع خوب‌تر و به فهم آويزنده‌تر . و قول او : قالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ . « 225 » چه در ظاهر چنان است كه بر اين جمله بايد : و الذين استكبروا من قومه لمن آمن من الّذين استضعفوا .

چهارم تقديم و تأخير ، و آن مظنهء غلط است . چون قول حق تعالى : وَ لَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَكانَ لِزاماً وَ أَجَلٌ مُسَمًّى ، « 226 » اى ، در ظاهر چنان بايد كه لو لا كلمة و أجل مسمّى لكان لزاما . چه اگر « أجل » بر « كلمه » عطف نباشد و بر « لزاما » عطف بود ، نصب بايد . و قول او : يَسْئَلُونَكَ كَأَنَّكَ حَفِيٌّ عَنْها . « 227 » و ظاهر آن است كه تعلق « عنها » به « يسألونك » باشد . و چنين بايد كه يسألونك عنها كانّك حفىّ . و قول او : لَهُمْ . . . مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ كَرِيمٌ كَما أَخْرَجَكَ رَبُّكَ مِنْ بَيْتِكَ بِالْحَقِّ . « 228 » و اين سخن در ظاهر متصل نيست ، بل اتصال كَما أَخْرَجَكَ به كلمهء قُلِ الْأَنْفالُ لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ « 229 » است ، اى ، غنايم تو راست ، چنان كه پروردگار [ تو ] تو را از خانهء تو به حق بيرون آورد . چه تو راضى بودى به بيرون آمدن ، و ايشان آن را كراهيت مىداشتندى . و در ميان اين دو سخن ، امر به تقوى و آن چه مناسب آن است معترض . « 230 » مترجم مىگويد كه اعتراض ميان دو سخن متصل آن گاه باشد كه مؤكّد و مسدّد و ملايم و مناسب آن بود . و اينجا همچنين است . چه حرص بر غنيمت و كراهيت بيرون آمدن فرمودن تقوى را مناسب است .


( 223 ) صافات 37 - 130 . ( 224 ) يونس 10 - 66 . ( 225 ) اعراف 7 - 75 . ( 226 ) طه 20 - 129 . ( 227 ) اعراف 7 - 187 . ( 228 ) انفال 8 - 4 و 5 . ( 229 ) انفال 8 - 1 . ( 230 ) معترض ، به معترضه آورده شده ، اعتراض ، معترضه آوردن .