إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٦٧

بحث سوم از حكم شرعي

نفى . اى ، در آتش نرود مگر كسى كه تكذيب كند و اعراض نمايد .

پنجم مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ هُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ « 179 » . آمنى « 180 » را از ترس آن روز به اقامت حسنه منوط گردانيده است ، و ايمان سر حسنات است .

ششم إِنَّ اللَّهَ لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ « 181 » .

هفتم إِنَّا لا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا « 182 » .

و اين آيات ايشان را حجت نشود . چه لفظ ايمان كه در اين آيات مذكور است ، بدان ايمان با عمل خواسته است . چه بيان كرده‌ايم كه لفظ ايمان اطلاق كنند و بدان اسلام خواهند ، و آن موافقت باشد به دل و قول و عمل . و دليل صحت اين ، تأويل اخبار بسيار است كه در عقوبت عاصيان و مقادير عقوبت آمده است .

و قول پيغامبر - عليه السلام : يخرج من النّار من كان في قلبه مثقال ذرّة من الايمان . چه خروج بى دخول امكان ندارد .

و از قرآن اين آيات است : قوله تعالى : إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ « 183 » . مغفرت آن چه دون شرك است به مشيت باز بسته است ، اى ، مر آن كس را كه خواهد بيامرزد . و اين دليل انقسام باشد ، اى ، بعضى را بيامرزد و بعضى را نى .

و قوله تعالى : وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نارَ جَهَنَّمَ « 184 » . استحقاق آتش به معصيت تعليق فرموده است ، و تخصيص آن به كفر تحكّم باشد .

و قوله تعالى : أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ . « 185 » و قوله : وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ « 186 » و اين عمومات معارض عمومات ايشان است ، و از تخصيص و تأويل هر دو جانب چاره نيست . چه در اخبار تصريح است كه عاصيان را عذاب خواهند كرد ، بل قول خداى عز و جل : و ان منكم الاّ واردها مثل صريح است در آن چه همگنان را از آن چاره نيست . چه هيچ مؤمن از ارتكاب گناهى خالى نباشد . و آيت لا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى از ميان جماعتى مخصوص شخصى معين را خواسته است . و آيت كُلَّما أُلْقِيَ فِيها فَوْجٌ مراد فوجى از كافران است ، چه تخصيص عمومات بعيد نباشد . و بدين سبب اشعرى و جماعتى متكلمان صيغت عموم را انكار

( 179 ) نمل 27 - 89 . ( 180 ) آمنى ( « ى » مصدرى ) ، آمن بودن از ترس آن روز را . ( 181 ) توبه 9 - 120 . ( 182 ) كهف 18 - 30 . ( 183 ) نساء 4 - 48 . ( 184 ) جن 72 - 23 . ( 185 ) شورى 42 - 45 . ( 186 ) نمل 27 - 90 .