إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٦١

بحث دوم از اطلاق شرع

باب سه بحث است : يكى از مقتضى اين [ دو ] لفظ در لغت ، و دوم از آن كه مراد شرع از اطلاق اين دو لفظ چه چيز است ، و سوم از آن كه حكم آن در دنيا و آخرت چيست . و بحث اول لغوى است ، و دوم تفسيرى ، و سوم فقهى و شرعي .

بحث اول در مقتضى لغت

بحث اول در مقتضى لغت

( 1 ) و حق آن است كه ايمان عبارتى است از تصديق . قال اللّه تعالى : وَ ما أَنْتَ بِمُؤْمِنٍ لَنا « 166 » . اى ، تو ما را مصدّق نه‌اى . و اسلام عبارتى است از گردن نهادن ، و تن به دادن ، و ترك بىفرمانى و ستيزه و سركشى . و تصديق را محلى خاص است ، و آن دل است ، و زبان ترجمان اوست .

و اما تسليم ، در دل و زبان و جوارح ، عام است . و هر تصديق كه [ دل ] را هست گردن نهادن است ، و ترك بىفرمانى و انكار ، و همچنين اعتراف زبان ، و طاعت جوارح . پس موجب لغت آن است « 167 » كه اسلام عام است و ايمان خاص ، و چنانستى كه ايمان اشرف اجزاى اسلام است ، چه هر تصديق كه هست تسليم است ، و هر تسليم تصديق نيست .

بحث دوم از اطلاق شرع

بحث دوم از اطلاق شرع

( 2 ) و حق در او آن است كه شرع اين دو لفظ را ، هم به ترادف و توارد ايراد فرموده است ، و هم به اختلاف ، و هم به تداخل .

اما ترادف قوله تعالى : فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ . فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ « 168 » . و باتفاق يكى خانه بيش نبود ، و هر دو لفظ بر آن اطلاق فرموده است . و همچنين در آيت ديگر : إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ فَعَلَيْهِ تَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُسْلِمِينَ « 169 » . و پيغامبر - عليه السلام گفت : بنى الإسلام على خمس . و بار ديگر وى را از ايمان پرسيدند ، هم بدان پنج خصلت كه در اسلام ياد كرده بود جواب فرمود .

و اما اختلاف قوله تعالى : قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا « 170 » . اى ، در ظاهر گردن نهاده‌ايم . و اينجا به ايمان تصديق دل را خواسته است و بس ، و به اسلام انقياد جوارح را . و در

( 166 ) يوسف 12 - 17 . ( 167 ) لغت اين را ايجاب مىكند . ( 168 ) ذاريات 51 - 35 و 36 . ( 169 ) يونس 10 - 84 . ( 170 ) حجرات 49 - 14 .