إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٤٥

اصل ششم آن كه او متكلم است به كلام ،

اصل پنجم [ دانستن ] آن كه او شنوا و بيناست ،

اصل پنجم [ دانستن ] آن كه او شنوا و بيناست ،

( 1 ) و آن چه در دل و ضمير افتد و در وهم و تفكير آيد از بينايى او دور نباشد . و آواز رفتن مورچه‌اى سياه در شب تاريك ، بر سنگ لشن ، از شنوايى او بيرون نشود . و چگونه شنوا و بينا نباشد ؟ كه سمع و بصر هر آينه كمال است و نقص نيست . پس چگونه مخلوق كامل‌تر از خالق باشد و مصنوع شريف‌تر و تمام‌تر از صانع بود . و حجت إبراهيم - عليه السلام - بر پدر او كه از نادانى و گمراهى بت مىپرستيد ، و إبراهيم وى را مىگفت : لِمَ تَعْبُدُ ما لا يَسْمَعُ وَ لا يُبْصِرُ وَ لا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئاً « 106 » ، چگونه مستقيم شود ؟ و اگر اين حجت در معبود إبراهيم انقلاب پذيرفتى ، حجت او باطل شدى و دلالت آن ساقط گشتى و قول حق تعالى : وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ « 107 » ، راست نيامدى . و چنان كه در عقل مىگنجد كه بىجارحه فاعل بود و بىدل [ 187 ] و دماغ عالم ، همچنان گنجد كه بىحدقه بينا باشد و بىگوش شنوا ، چه در ميان اين حكمها فرق نيست .

اصل ششم آن كه او متكلم است به كلام ،

اصل ششم آن كه او متكلم است به كلام ،

( 2 ) و آن صفتى است قايم به ذات او ، و حرف و صوت نيست ، بل سخن او سخن غير او را نماند . چنان كه هستى او هستى غير او را نماند . و سخن به حقيقت سخن نفس است . و آوازها را جز براى دلالات به تقطيع حروف نكرده‌اند ، چنان كه گاهى به حركات و اشارات بر ان دلالات كرده شود . و اين معنى چگونه بر طايفهء اغبيا پوشيده شده است ؟ كه بر جاهلان شعرا پوشيده نيست ، « 108 » تا يكى از ايشان مىگويد :

انّ الكلام لفي الفؤاد و انّما * جعل اللسان على الفؤاد دليلا « 109 »

و هر كه را عقل او مانع نباشد و خرد او باز ندارد كه گويد زبان من حادث است و آن چه در وى به قدرت حادث من حادث مىشود قديم است ، طمع از عقل وى ببايد بريد و زبان را از خطاب او باز داشت . و هر كه پى نيفتد « 110 » كه قديم آن است كه پيش از او چيزى نباشد ، و در قول

( 106 ) مريم 19 - 42 . ( 107 ) انعام 6 - 83 . ( 108 ) تا ، حتى . ( 109 ) همانا كلام در دل جاى دارد و زبان را راهنماى دل قرار داده‌اند . ( 110 ) پى نيفتد ، فهم نكند .