إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢١٦

فصل دوم در تدريج ارشاد و ترتيب درجات اعتقاد

گفته است : قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ « 26 » . و گفته : لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ . « 27 » و گفته : هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا . « 28 » و گفته : إِنْ عِنْدَكُمْ مِنْ سُلْطانٍ . « 29 » اى حجت و برهان . و گفته : قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَةُ . « 30 » مترجم مىگويد كه در اين آيت‌ها مطالبهء برهان است ، و تعليق صحت و فساد سخن به بيّنه ، و [ اثبات ] مطلوب به علم قطعى ، نه به ظن و تصحيح حجت الهى .

و گفته : أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ فِي رَبِّهِ . تا اينجا كه فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ . « 31 » مترجم مىگويد كه در اين ، احتجاج إبراهيم با نمرود تقرير فرموده است ، و بيان كرده كه در اثبات خداى اول به حوادث زمينى تعلق ساخت ، و چون نمرود در آن شبهتى ركيك القا كرد ، به تغيّرات آسمانى كه از شبهت بعيدتر است تمسك نمود . چه ظاهر و روشن بود كه در اجرام فلكى وى را هيچ تصرفى نيست . و چون مجال آن بود كه در آن شبهتى ايراد كند منقطع گشت .

چنان كه حق تعالى گفت : فَبُهِتَ الَّذِي كَفَرَ .

و جاى ديگر احتجاج إبراهيم - عليه السلام - و مجادله و افحام « 32 » او خصم را در معرض ثناى وى ياد كرده است و فرموده : وَ تِلْكَ حُجَّتُنا آتَيْناها إِبْراهِيمَ عَلى قَوْمِهِ . « 33 » و در قصهء نوح فرموده است كه كافران گفتند : يا نُوحُ قَدْ جادَلْتَنا فَأَكْثَرْتَ جِدالَنا . « 34 » مترجم مىگويد كه [ از ] اين آيت معلوم مىشود كه مجادلهء نوح با كافران بسيار بود . و مجادله پيغامبران جز در اصول دين نباشد . چه مجادله در فروع با كسى كه اصول مسلم نكند وجه ندارد .

و در قصهء فرعون گفت : وَ ما رَبُّ الْعالَمِينَ ، تا اينجا كه أَ وَ لَوْ جِئْتُكَ بِشَيْءٍ مُبِينٍ . « 35 » مترجم مىگويد كه حاصل اين مناظره آن است كه فرعون - لعنه اللّه - موسى را - عليه الصلاة و السلام - از ماهيت و كنه حقيقت بارى تعالى [ سؤال كرد كه ] مخلوقان را معلوم نباشد . و چون موسى به آثار و افعال تعريف فرمود ، فرعون تشنيع نمود و گفت : من از ما « 36 » مىپرسم و او از من « 37 » جواب مىگويد ، و كسى كه ميان ما و من فرق نتواند كرد او ديوانه باشد . موسى فرمود : اگر

( 26 ) بقره 2 - 111 ، انبياء 21 - 24 ، نحل 27 - 64 . ( 27 ) انفال 8 - 42 . ( 28 ) انعام 6 - 148 . ( 29 ) يونس 10 - 68 . ( 30 ) انعام 6 - 149 . ( 31 ) بقره 2 - 258 . ( 32 ) افحام ، خاموش گردانيدن خصم به حجت . ( 33 ) انعام 6 - 83 . ( 34 ) هود 11 - 32 . ( 35 ) شعراء 26 - 30 . ( 36 ) ما ، چه ، چيستى . ( 37 ) من ، چه كسى .