إحياء علوم الدين ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٨٤

بيان آن چه از ألفاظ علوم بدل شده است

بيان آن چه از ألفاظ علوم بدل شده است

بيان آن چه از ألفاظ علوم بدل شده است

( 1 ) بدان كه منشأ پوشيده شدن علمهاى نكوهيده به علمهاى شرعي ، گردانيدن نامهاى ستوده است و تبديل آن و نقل آن به غرضهاى فاسد ، سوى معنيهايى جز آن كه سلف صالح و قرن اول خواسته‌اند . و آن پنج لفظ است : فقه ، و علم ، و توحيد ، و تذكير ، و حكمت . و اين نامها ستوده است ، و موصوفان بدان ارباب مناصبند در دين ، و لكن در اين عصر آن را به معنيهاى نكوهيده نقل كرده‌اند . و دل از نكوهش موصوفان بدان معانى نكوهيده - بدانچه ايشان را بدين نامهاى ستوده مىخوانند - نفرت مىگيرد .

( 2 ) لفظ اول فقه است ، و در آن به « 119 » تخصيص تصرف كرده‌اند ، نه به نقل و تحويل . چه آن را به شناختن فرعهاى غريب از فتاوى و دانستن دقايق علل آن ، و بسيارى سخن در آن ، و حفظ قولها كه بدان متعلق است ، مخصوص گردانيده‌اند . و هر كه تعمق او در آن قوىتر است و مشغولى او بدان بيشتر ، او را فقيه‌تر مىگويند . در عصر اول ، دانستن راه آخرت و شناختن آفت‌هاى نفوس و آن چه اعمال را تباه كند [ 55 ] و قوّت احاطت به حقارت دنيا و مبالغت در چشم داشتن نعمت آخرت و مستولى شدن ترس بر دل را « فقه » گفتندى . و دليل اين ، قول خداى تعالى است : لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ . « 120 » تا فقه آموزند در دين و بيم كنند گروه خود را چون بديشان باز گردند . و آن چه بيم كردن و ترسانيدن بدان باشد اين علم و اين فقه است ، نه فرعهاى طلاق و لعان و سلم و اجارت ، چه از آن بيم و ترس نباشد ، بل هميشه آن را بودن ، بىعلم ديگر ، دل را سخت كند و ترس را از وى ببرد ، چنان كه از متجرّدان آن ديده مىشود . و حق تعالى گفت : لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها « 121 » و بدين ، نادر يافتن معنيهاى ايمان خواست نه فتاوى .

و لعمرى فقه و فهم دو نام است يك معنى را ، و لكن ما جز در عادت استعمال كه در قديم و حديث بوده است سخن نمىگوييم . و حق تعالى گفت : لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فِي صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَفْقَهُونَ . « 122 » ( آيه ) . كه [ كمى ] ترس ايشان از خداى و بزرگداشت ايشان ترس خلق را ، به اندكى فقه حواله كرده است . پس بنگر كه اين از چه زايد ، از . . . ياد ناداشتن

( 119 ) به ، با . ( 120 ) توبه 9 - 122 . ( 121 ) أعراف 7 - 179 . ( 122 ) حشر ، 59 - 13 .