نور هدايت ( شرح معارف فرازهاى كليدى ادعيه بر اساس كتاب اقبال الاعمال) (فارسى) — الجزء ١، الصفحة ٣٥٤

سير موجودات بر صراط تدبير الهى

- عليه‌السل - نقل مىفرمايد كه گفت :

إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ رَبِّي وَ رَبِّكُمْ ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ « 1 »

بى گمان من بر خداوند - پروردگار من و پروردگار شما - تكيه نموده [ و تمام امور خويش را به او سپردم ] ، هيچ جنبنده‌اى نيست مگر آن كه او موى پيشانى [ و تمام اختيار و امور ] آن را گرفته است . به راستى كه پروردگارم بر راه راست قرار دارد .

[ و هيچ چيز را گريزى از او نيست ] .

جمله‌هاى صدر و ذيل اين آيه‌ى شريفه كه مىفرمايد : إِنِّي تَوَكَّلْتُ عَلَى اللَّهِ و نيز مىفرمايد : إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ به خوبى معناى جمله‌ى ما مِنْ دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذٌ بِناصِيَتِها را روشن مىكند و مىفهماند كه چگونه همه‌ى امور عالم به دست با كفايت او است و در سايه‌ى آن ، معناى جمله‌ى دعا نيز روشن مىگردد كه فرمود : يا من بيده نواصى العباد ؛ زيرا هيچ چيز مسيرى جز بر صراط تدبير الهى ندارد ؛ چرا كه ظهور و بقاى عالم ملك به عالم ملكوت بستگى دارد و جنبه‌ى ملكوتى جز اسامى و صفات الهى نمىباشد ، بلكه به اعتبار عينيّت كمالات حق سبحانه با ذات ، ملكوت ، همان ذات حضرت حق سبحانه است . بنابراين ، حتّى اين جمله كه در آيه‌ى شريفه‌ى گذشته مىفرمايد : إِنَّ رَبِّي عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ به همين اعتبار است .

بر اين اساس ، مىتوان گفت : مقصود از لفظ « عباد » در جمله‌ى دعا ، همه‌ى مظاهر عالم وجود است ؛ چنان كه در كلام منقول از اميرالمؤمنين - عليه السّلام - آمده است :

« لَمْ يَخْلُقْ ما خَلَقُه لِتَشْديدِ سُلْطانٍ . . . وَلكِنْ خَلآئِقُ مَرْبُوبُونَ ، وَ عِبادٌ داخِرُونَ . » « 2 »

[ همه ] آن چه را كه آفريده براى تقويت بخشيدن به تسلّط و فرمانروايى خويش نيافريده . . . بلكه اين‌ها آفريده‌هاى پرورش يافته و بندگان ذليل و خوارند .

و اين به دليل آن است كه تكيه گاه اشيا در اصل خلقت و پس از آن در تمام امور ، به

( 1 ) . سوره‌ى هود ، آيه‌ى 56 . ( 2 ) . نهج البلاغه ، خطبه‌ى 65 .