النظامية في مذهب الإمامية ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٣

اشراق در آنكه سقوط عقاب به نفس توبه است يا به كثرت ثواب آن

و برهان بر اينكه به تفضّل و احسان است آن است كه اگر سقوط عقاب به توبه واجب باشد ، وجوب يا بواسطهء وجوب قبول توبه است يا به واسطهء ثواب توبه ، و هر دو باطل است . پس وجوب سقوط عقاب به توبه [ 249 ] باطل باشد ، و هو المطلوب .

امّا اوّل باطل است ، « 1 » از براى آنكه اگر صحيح باشد ، لازم آيد كه كسى كه اسائت و بىادبى به كسى كند به بدترين اسائتى ، بعد از آن عذر خواهى كند ، به آن كس واجب باشد قبول عذر آن كس ، و التالى باطل بالإجماع فكذا المقدّم .

و امّا ثانى از براى آنكه تحابط « 2 » اعمال باطل است ؛ « 3 » و اللّه أعلم .

اشراق در آنكه سقوط عقاب به نفس توبه است يا به كثرت ثواب آن

اشراق در آنكه سقوط عقاب به نفس توبه است يا به كثرت ثواب آن

بدان كه خلاف است ميان معتزله در آنكه سقوط عقاب به نفس توبه است ، يا به كثرت ثواب توبه .

مختار محقّق طوسى - قدّس سرّه - آن است كه سقوط عقوبت به نفس توبه است لا بكثرة ثوابها . و احتّج عليه بأنّه لو كان بكثرة الثواب « 4 » لما وقعت « 5 » التوبة

( 1 ) . ش : امّا آنكه اوّل باطل است . ( 2 ) . اصل : تخابط . ( 3 ) . « جماعتى از معتزله قائلند به تحابط ميان طاعت و معصيت ؛ يعنى گويند كه طاعت زايل كند معصيت سابقه را ، و معصيت زايل كند طاعت سابقه را . پس اگر هر دو مساوى باشند ، نه طاعت ماند و نه معصيت . و اگر يكى زايد باشد بر ديگرى ، به قدر زيادتى باقى ماند . و علماى اماميه و ساير محقّقين قائلند به بطلان تحابط . چه مزيل شىء بايد كه ضدّ او يا منافى او باشد ، و منافاتى نيست ميان طاعت و معصيت كه مانع باشد از اجتماع در محلّ واحد . چه فعل واحد ، تواند بود كه به اعتبارى طاعت باشد و به اعتبار ديگر معصيت . چه جاى آنكه هر كدام فعلى ديگر باشد . و همچنين منافاتى نيست ميان استحقاق ثواب و استحقاق عقاب . چه بديهى است جواز بودن شخص واحد هم مستحقّ ثواب و هم مستحقّ عقاب ، چنان كه تواند بود هم مستحقّ مدح و هم مستحقّ ذمّ . و ديگر آنكه مستلزم ظلم است لا محاله . چه در صورتى كه معصيت مساوى طاعت باشد يا زايد بر او ، لازم آيد كه اصلا ثواب نيابد ، بلكه عقاب هم نيابد ؛ و حال آنكه مستحقّ ثواب بود به فعل طاعت ، چنان كه دانسته شد ؛ و لقوله تعالى : « فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ . » سرمايهء ايمان ، ص 167 . ( 4 ) . ش : - و احتجّ عليه بأنّه لو كان بكثرة الثواب . ( 5 ) . اصل : وقع .