تاريخ جديد يزد ( فارسى ) — الصفحة ٢٤
مقالت اول [ در تاريخ اسكندر و قتل دارا ]
على الحسينى المهريجردى واقع است .
شعر
اين سخن گر بر تو روشن نيست * عهده بر راويست بر من نيست
اما اين چاه واقع است ، و اين عمارت را كثه نام نهاد و به عبارت يونانى معنى كثه زندان خواسته‌اند و كثه را زندان ذو القرنين گفته‌اند ، چنان كه مولاناى اعظم شمس الملة و الدين محمد الحافظ الشيرازى فرموده :
نظم [ 25 ]
دلم از وحشت زندان سكندر بگرفت * رخت بربندم و تا ملك سليمان بروم / 24 /
تازيان را چو غم حال گرانباران نيست « 1 » * پارسايان مددى تا خوش و آسان بروم
مقصود آنكه اول بناى يزد اسكندر ساخت و به جهت زندان بپرداخت .
نكته - بدان كه بنابرين سخن حكيم ارسطاطاليس در اين خاك موافقت امكان نيست ، بلكه نفاق غالب است و چون اول بنا به جهت طايفه‌اى كردند كه ايشان سر فتنهء زمان خود بودند و نسبت‌ترين « 2 » روزگار بودند و اهالى و اكابر اين ولايت شريفترين خلايق باشند ، اما بعضى عوان طبيعت و بىرحم آيند و چون بناى اين بلده سبب بازداشتن اكابر بود غريب و بومى را اين خاك دامن‌گير آيد ، چنانچه هركه خواهد هفته‌اى نباشد ماهى استقامت يابد و ماهى سالى ، و اگر مريض بدين خاك آيد صحّت يابد . ليكن چون مقصود ازين بنا زندان بود وضيع و شريف هركس را به قدر حال غم و پريشانى باشد ، اما به سلامت گذرد .
و چون عمارت تمام شد جمعى مستحفظان را بر بنديان گماشت و جمعى [ را ] به زراعت و عمارت بداشت و قناتى را به جهت زراعت اهالى جارى ساخت مشهور به قنات دهاباد و خود به راه بيابان طبس متوجه خراسان شد و ملكزادهء رى را بگرفت و درين زمين كه امروز [ 26 ] هرات است به قتل آورد و در آنجا [ شهر ] هرات بساخت و
( 1 ) . تازيان را غم احوال گرانباران نيست ( ديوان حافظ تصحيح قزوينى ) . ( 2 ) . شايد : نسيب ، ف : نجيب‌ترين .