الجمان في تشبيهات القرآن ( فارسى ) — الصفحة ٣٥٦

[ تشبيه در سورهء مرسلات ]

جامه را در برابر خورشيد قرار دهى ، و خدا جرقه آتش را در بزرگى به قصر تشبيه كرده ، سپس گفته : « كانّه جمالات صفر » يعنى گويى آن جرقه مانند شتران سياه است ، پس آن جرقه را در رنگ و بزرگى به شتران تشبيه كرده است ، و عرب شتران را به منظور مبالغه در كمال خلقت و حسن صورت به قصرها تشبيه مىكند ، اخطل گفته است : [ از بحر بسيط ]

1055 كانّه برج رومىّ يشيّده * لزّ بجصّ و آجرّ و احجار

« 3 » و عنتره نيز گفته است : [ از بحر كامل ]

1056 فوقفت فيها ناقتى و كانّها * فدن لا قضى حاجة المتلوّم

« 4 » و همانا تشبيه درباره شرر را مضاعف گردانيده تا بيم دادن از آتشى كه شررها به اطراف پراكنده مىسازد ، مؤكّد گرداند ، و شأن آن را عظيم شمارد ، و كافران را از هيبت و سطوتش بيم دهد . و تشبيه به اين اسلوب ، و بدون حرف عطف صفت موصوف را بيشتر مؤكد مىسازد ، و بيان آن رساتر از نعت تشبيهى با حرف عطف است ، طرفة گفته است : [ از بحر طويل ]

1057 و فى الحىّ احوى ينفض المرد شادن * مظاهر سمطى لؤلؤ و زبرجد

1058 خذولا تراعى ربربا بخميلة * تناول اطراف البرير و ترتدى

« 5 » و اين تعبير ، تشبيه گردن زن به آهو و تشبيه نيكويى چشمانش به گاو وحشى است .

چنان كه مىگويى : « هى شمس ، هى قمر ( : او خورشيد است ، او ماه است ) » .

اما تاويل « قصر » : قصر عبارت از درخت ستبر است ، و اين وجه نيز در تشبيه نيكوست . زيرا آن كلمه از نظاير « جذى » جمع « جذوة » مىباشد ، و « جذوة » چوب

( 3 ) - در نسخه اصل چنين است اما در ديوان اخطل ، ص 113 ( بجاى كانه ) كانها ضبط شده است . ( 4 ) - ديوان عنتره ، ص 122 و شرح المعلقات السبع ، ص 174 ملاحظه شود . ( 5 ) - در نسخه اصل چنين است اما در ديوان طرفه ، ص 31 و شرح المعلّقات السبع ، ص 56 ( بجاى خذولا ) خذول ضبط شده است .