اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — الصفحة ٥٧
مزاجها و اهميت آن در تشخيص و درمان بيماريها
آن اين بوده است كه بمنابع و مآخذ اصلى يعنى كتب طب قديم ايران مراجعه نكرده ، و مطالب مندرج در آنها را با موازين علمى جديد تطبيق ننموده ، بلكه هرچه گفته و نوشته‌اند فقط از روى تصورات ذهنى خود بوده است .
خاورشناسان و استادان تاريخ علوم و تاريخ پزشكى در اروپا و امريكا نيز كه دربارهء اصول قضاياى علمى قديم ، و تفسير نظرات و معتقدات قدما غور و تحقيق كرده و مىكنند ، و كتابهاى متعدد در رشته‌هاى مختلف اين موضوع نوشته‌اند ، نظر بمشكلاتى كه در فهم اين مطلب وجود داشته است موفق بحل مسئله مزاج نشده و شرح و تفسير آن را در كتابها و رسالات و مقالات خود مسكوت گذاشته‌اند .
در اواخر قرن نوزدهم ميلادى 179 نفر از دانشمندان بزرگ كشور فرانسه به رياست افتخارى دشامبر
( Dechambre )
كه يكى از محققين و دانشمندان عاليقدر بوده است ، دست به تهيه و تنظيم يك دائرة المعارف صد جلدى در رشته‌هاى مختلف دانش پزشكى زده و آن را بطبع رساندند .
دشامبر كه در طب قديم ايران و يونان تحقيقات بليغى داشته ، مقالهء مفصلى در آن دائرة المعارف تحت عنوان مزاج
( Temperament )
نگاشته ، ولى فقط مزاجهاى دموى - بلغمى - صفراوى و سوداوى را كه فهم آن سهل و آسان بوده مورد بحث قرار داده و ابدا نامى از مزاجهاى گرم و سرد و تر و خشك كه مشكلاتى در فهم و تفسير آنها موجود بوده نبرده ، و موضوعى را كه اساس طب قديم بر آن متكى است مسكوت گذاشته است .
جرج سارتن ، كه يكى از بزرگترين استادان تاريخ علوم در قرن حاضر است ، در كتاب « سرگذشت علم »
« The Life of Science »
مىنويسد :
« تاريخ علوم از نظر داورى در مباحث علمى قديم اهميت بسيار دارد ، مخصوصا اگر بوسيلهء كسانى نوشته شود كه هم با اصول علمى جديد ، و هم با موازين علمى قديم آشنائى كامل داشته باشند ، از اين نوشته علت اصلى عدم توفيق خاورشناسان و استادان تاريخ علوم و طب آشكار مىشود ، و آن اينست كه در دنياى كنونى چه در ايران ، و چه در اروپا و امريكا تا آنجا كه اطلاع در دست است ، هيچ فردى وجود ندارد ، كه درعين‌حال هم با اصول علمى طب قديم و هم با موازين طب جديد آشنائى كامل داشته باشد ، و اينك مشرحين ذخيرهء خوارزمشاهى مفتخرند كه براى نخستين‌بار در تاريخ علم به تفسير و تطبيق دقيق اين مسئله مىپردازند .
براى اينكه معنى و مفهوم مزاجها ، مخصوصا مزاجهاى گرم و سرد و تر و خشك كه اكنون مورد بحث ما است به خوبى روشن شود ، بايد ابتدا خاطرنشان سازيم كه از اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم ، دانشمندان اروپا پى بردند ، كه كليه فعل و انفعالات شيميائى و اعمال حياتى بدن ، و هرگونه تغييرات و تحولاتى كه از زمان پيدايش جنين تا به دنيا آمدن نوزاد و سپس در سنين كودكى و بلوغ و جوانى و كهولت و پيرى و مرگ در انسان پيدا مىشود ، و نيز هر اختلالى كه در دوران حيات در كار اعضاء و اجزاء مختلفهء بدن بروز مىكند ، مستقيما به علت مداخلهء سلسلهء اعصاب از يك طرف و غدد مترشحهء داخلى از طرف ديگر مىباشد -
Sezari
در كتاب « بيماريهاى غدد مترشح داخلى »
Maladies endocriniennes
صفحهء 16 راجع بدخالت هرمونها در اعمال اعضاء و جهازات مختلفهء بدن چنين مىنويسد :