اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — الصفحة ٩٩
فصل 3 - اندر شناختن مزاجهاى دل
بر سردى غلبه دارد زود اصلع شود .
دماغ سرد و تر هرچه اندر مزاج دماغ سرد گفته آمده است و اندر مزاج دماغ تر هر دو سخت ظاهر باشد .
فصل 2 - اندر شناختن مزاجهاى چشم
فصل 2 - اندر شناختن مزاجهاى چشم
چشم گرم - حركتهاى او زودازود باشد و رگها پيدا و رنگ او بسرخى گرايد .
چشم سرد - هرگاه كه بر خلاف اين باشد سرد باشد .
چشم خشك - كوچك باشد و خشك و اشك و رمص نباشد و حركت او سبك باشد و درد چشم كمتر و رگهاى چشم باريك باشد .
چشم گرم و تر - بزرگ باشد و رمص بسيار كند و اشك معتدل باشد .
فصل 3 - اندر شناختن مزاجهاى دل
فصل 3 - اندر شناختن مزاجهاى دل
دل گرم - نبض و نفس هر دو عظيم باشد و سريع و متواتر و مرد شجاع باشد و نشاط كار كردن دارد و هيچ كسلانى نكند و اگر سخت گرم باشد شتاب‌زده باشد و متهور و زود خشم گيرد و سينه پهن باشد و بر سينه و حوالى آن موى بسيار دارد و اگر با پهنى سينه سر كوچك باشد نشان درست است بر آنكه مزاج دل سخت گرم است و تنگى سينه با بزرگى سر نشان درست است بر آنكه مزاج دل سرد است و هرگاه كه سينه و سر هر دو درخور يكديگر باشند اعتماد بر نشانهاى ديگر باشد و هرگاه كه دل گرم باشد همهء تن گرم باشد مگر كه مزاج جگر سرد باشد و با دل برابرى كند تا با گرمى دل تن گرم نباشد .
دل سرد - نبض صغير باشد و متفاوت و نفس همچنان باشد و مرد بددل و اندر كارها كسلان باشد و سينه از موى برهنه و فربه باشد و هرگاه كه دل سرد باشد همهء تن سرد بود مگر كه جگر گرم بود و با سردى دل برابرى كند :
دل خشك - نبض صلب باشد و مرد آهسته باشد و بآهستگى اگر وقتى خشم