اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — الصفحة ٨٩
مزاح تر و مزاج خشك
1 - هرگاه مقدار آب بدن زيادتر از اندازهء عادى شود حالى بوجود مىآيد كه آن را مسموميت از آب « 1 » گويند . توضيح آنكه اگر كليه سالم و طبيعى باشد ، آشاميدن آب به مقدار زياد هيچ‌گونه اختلالى ايجاد نمىكند ، زيرا درست است كه ابتدا آب خون اندكى زياد مىشود ، ولى اين هيدرمى بلافاصله بوسيلهء دفع مقدار زائد آب جبران مىگردد ، اما اشخاصى كه ظرفيت دفع آب از كليهء آنها كم است ، اگر مقدار زيادى آب بياشامند ، اختلالاتى در آنها بروز مىكند كه روىهم‌رفته بنام « مسموميت از آب » ناميده مىشود و علائم آن بقرار زير است :
بيحالى و سستى ، سردرد ، قى ، انقباض دردناك عضلات ، ازدياد وزن بدن و ازدياد فشار خون . در سگ بتجربه معلوم كرده‌اند كه اگر مقدار زيادى آب به او بياشامند ( 50 سانتىمتر مكعب در هر كيلو از وزن حيوان كه از راه لولهء لاستيكى داخل معده مىكنند ) ، و ضمنا تزريق ضد ديورتيك قاچ خلفى هيپوفيز به حيوان تجويز شود كه دفع ادرار كم گردد ، علائم مسموميت از آب بشرح زير در او پيدا مىشود :
ضعف و بيحالى « 2 » ، جارى شدن آب از دهان « 3 » ، اسهال ، تهوع ، قى ، رعشه « 4 » ، تكانهاى عضلانى ، تشنج « 5 » بهت و خيرگى « 6 » كما و مرگ .
در تشريح نعش اين حيوانات خيزدماغى « 7 » ديده شده است .
تمام اين علامات در كتب طب قديم تحت عنوان سوء مزاج رطب يا ( غلبهء رطوبت در بدن ) ثبت شده و پزشكان قديم براى درمان آنها غذاها و داروهائى به كار مىبردند كه آب زائد را از بدن دفع و غلظت مايعات و نسوج بدن را به حال عادى برميگرداند .
2 - هرگاه مقدار آب بدن كمتر از ميزان عادى شود علائمى ظهور مىكند كه هوسه آنها را چنين شرح مىدهد :
« كم شدن وزن بدن ، تشنگى ، خشكى لب و دهان و گلو و پوست بدن ، فرو رفتن چشم‌ها در حدقه ، و غالبا آسيدوز و تب بروز كرده ، در حالات وخيم كلاپسوس قلب مشاهده مىگردد »
« بايد دانست كه دفع آب از بدن توأم با دفع الكتروليت‌ها مىباشد ، و علت اختلالات حاصله دفع همين الكتروليت‌ها است ؛ كارهاى عضلانى سخت در مناطق گرم و خشك توليد عرق مفرط كرده ، و اگر اين حركات شديد بدنى هر روز تكرار شود ، منجر به اتلاف املاح بدن و نقصان آب گرديده وزن بدن كم مىشود ؛ در اين حال آب ، كلرورسديم پلاسما كم شده و غلظت گلبولهاى قرمز خون و پروتئين‌هاى پلاسما زياد مىگردد ( باصطلاح
Anhydremie
پيدا مىشود ) ، و از علائم واضح آن ، بيخوابى ، انقباض دردناك عضلات
( Crampe )
و ضعف بدن است . »
كليهء اين علائم ( كم شدن وزن بدن ، تشنگى ، خشكى حلق ، دهان ، لبها و پوست بدن ، بيخوابى ، انقباض دردناك عضلات و ضعف بدن ) كه امروزه علت آنها به كمى مقدار آب بدن نسبت داده شده است ، در كتب طب قديم نيز تحت عنوان سوء مزاج خشك ثبت شده است ؛ مثلا بدون استثنا كليهء پزشكان قديم معتقد بودند كه يكى از علل خواب مفرط ازدياد مقدار آب بدن ، و يكى
( 1 ) - Intoxication hydrique ( 2 ) - Asthenie ( 3 ) - Salivation ( 4 ) - Trembbement ( 5 ) - Convulsion ( 6 ) - Stupeur ( 7 ) - Oedeme cerebrale