اصول و مبانى نظرى طب سنتى ( گزيده اى از كتاب نخستين ذخيره خوارزمشاهى ) ( فارسى ) — الصفحة ٧

ذخيرهء خوارزمشاهى تأليف زين الدين ابو ابراهيم اسمعيل بن الحسن بن محمّد بن احمد الحسينى الجرجانى سنهء 504 هجرى قمرى كتاب اول باهتمام و تصحيح و تفسير دكتر محمد حسين اعتمادى - دكتر محمد شهراد - دكتر جلال مصطفوى مقدمه از : دكتر جلال مصطفوى چاپ بهمن

و مشاهدات بالينى دقيق آنهاست كه طى نسل‌هاى متوالى در كتب پزشكى نقل گرديده است ، مثلا چهار علامت بزرگ كه ذيلا ذكر مىشود :

1 - در كتابهاى جديد درد ناحيهء كبد را يكى از علائم خاص اين بيمارى مىشمارند و مىنويسند اين درد با درد ناحيهء كتف و دنده‌هاى پشت همراه است . در كتاب قانون هم عين اين مطلب را بعبارت زير شرح داده است :

و قد يشارك اضلاع الخلف اوجاع الكبد . و در جاى ديگر مىنويسد :

و مشاركة الترقوة فى وجع الكبد .

اهميت اين تشخيص هنگامى معلوم مىشود كه مىبينيم متخصصين فن در كتابهاى جديد مىنويسند ، اين دردهاى پشت و شانه غالبا پزشك را باشتباه انداخته و آن را به حساب ورم مفصل شانه و كتف مىآورد نه به حساب هپاتيت ؛ بنابراين با توجه بمشكل بودن تشخيص مرض ، به حدت نظر و دقت پزشكان قديم در مشاهدات بالينى پى مىبريم .

2 - در كتابهاى امروز مىنويسند : اين درد در هنگام تنفس عميق شدت پيدا مىكند :

( Exasperee par les grandes inspirations )

و رازى نيز در كتاب حاوى اين مطلب را ضمن محاوره با بيمار چنين مىنويسد :

( و قلت له انك اذا تنفست تنفسا له فضل عظيم احسست الوجع الذى بك يزيده )

يعنى : ( و گفتم به او اگر تنفس عميق بكنى ، دردى را كه احساس مىنمائى زيادتر مىشود ) .

3 - در كتب جديد مىنويسند : بيمار حس سنگينى در زير دنده‌هاى راست مىكند :

( Sentiment de pesenteur dans l'hypocondre droit )

در كتاب قانون نيز مىنويسد : وجد الثقل هناك يعنى حس سنگينى در آنجا ( مقصود موضع كبد است ) پيدا مىشود ؛ و رازى نيز مىنويسد :