تحفه خانى ( فارسى ) — الصفحة ٦٢
[ 23 ] مقاله در بيان قوانين علاج بر وجه كلّى
كيفيت دوا بعد از حصول معرفه كيفيت مرضست تا به مقدار خروج مزاج از اعتدال ايراد ضد توان كرد تا بيرون از قانون علاج نباشد و معالج را از علم به مقدار خروج مزاج از اعتدال ناگزير است تا در سلك اطباء تواند بود و الّا در علاج راه جداست و حصول اين مرتبه در اطباى زمان اقل من القليل است و معرفت اين مرتبه نبض و قاروره از مشكلات صناعت طبابتست و شيخ الرئيس ابو على بن سينا با وجود همه كمال خصوصا درين صناعت فرمود كه مرا احوال نبض و قاروره كما ينبغى معلوم نشده است و در رساله چنين نوشته كه الشاهدان العدل النبض و القاروره و طبيب متدرب وقتى اقدام در علاج مرضى مىتواند كرد كه شواهد عدل پيش او متعين شده باشد تا حكم بايراد ضد و منع آن صواب افتد و در حفظ صحت بايراد مشابه متشاكل مزاج از اغذيه و ادويه و اشربه قيام نمايد تا بر وفق قانون علاج باشد و اما اختيار كميت دوا بر دو وجه است اول تقدير وزن اوست و ثانى معرفت درجهء كيفيت دواست درين هر دو به مقدار معرفت طبيعت عضو است و مقدار مرض و اعراض تابعه او مثل من و عادت و فصل و بلده و صناعت و قوت و سحنه كه مراد به آن هيئت بينهء انسان در فربهى و لاغرى و معالج را عند العلاج از معرفت اينها گريز نيست زيرا كه در سن شيخوخت معالجه بمسهل ممنوعست و در فصل زمستان و بلد بارد همچنين و آنكس كه او را عادت مسهل نبوده باشد علاج او بايراد مسهل مخاطره است و كسى كه در صناعت او تحليل مواد بسيار باشد او را نيز مسهل نبايد داد مثل آهنگر و آهنگرى و همچنين كسى كه قوت ندارد او را تكليف باستفراغ بمسهل و فصد و غير ذالك مجوز نيست زيرا كه موجب هلاكت است و در همه اين اعراض و احوال مذكوره ممنوع است الّا عند الضروره كه « الضرورات تبيح المحظورات » همچنانكه پيرى نحيف البدن