انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — الصفحة ٢٨٤

زمين و عالم

اشعرى از نزاعى درباره اينكه عالم در مكان است يا نه سخن گفته ، ولى معلوم نكرده است كه شركت كنندگان در اين نزاع چه كسان بوده‌اند « 1 » . از روى منابعى كه در دسترس داريم ، معلوم نمىشود كه بصريان به صراحت معتقد به بودن عالم در مكان بوده يا چنين نبوده‌اند . ولى چون تعريف بصرى مكان به صورت تكيه‌گاه است نه به صورت محيط فراگير ، مىتوان چنين نتيجه گرفت كه به نظر ايشان لايهء خارجى فلك در مكان جاى دارد ، به دليل آنكه بر روى لايه‌هاى درونى قرار گرفته است . ولى ، بنابر نظريّهء بصريان ، مكان شرط لازم براى حركت نيست « 2 » ، و بنابراين لايهء خارجى فلك مىتواند متحرّك باشد .

مكان به عنوان چيزى لازم براى حركت ، مقدّمهء جواب مفيد است به يك سؤال فرضى . مفيد چنين مىگويد :

« گفتار دربارهء كسى كه به ماوراى عالم نگاه كند يا دستش را از آن بيرون آورد .

من مىگويم كه ممكن نيست كه دست يا چيز ديگر را از عالم بيرون آورد ، زيرا آنچه بيرون مىرود تنها با حركت مىتواند چنين شود . ولى شىء متحرّك تنها در مكان مىتواند حركت كند ، و بيرون عالم چيزى نيست تا مكان باشد يا چيزى ديگر » « 3 » .

ابن المرتضى همين اعتقاد را به بلخى نسبت مىدهد و با آن مخالفت مىكند « 4 » . يك بار ديگر مفيد خود را همراه بغداديان و مخالف با بصريان نشان داده است .

مفيد دربارهء زمين و شكل آن و اينكه متحرّك است يا ساكن ، چنين سخن گفته است :

( 1 ) - مقالات ، ص 31 - 430 . ( 2 ) - هورتن ، فلسفه . . . ، ص 139 ، ضمن نقل برگ آ 94 . ( 3 ) - اوائل ، ص 110 . ( 4 ) - هورتن ، مسأله . . . ، ص 105 ، ضمن نقل برگ آ 43 .