انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — الصفحة ٢٦٩

زمان

و اين اعتقاد همهء موحّدان است » « 1 » .

اينكه « وقت » حادث خاص نيست بدان معنى است كه وجودى از خود ندارد .

تنها هر حادثه‌اى است كه شخص براى تثبيت حادثه‌اى ديگر بر روى يك مقياس برگزيده است . گفتن اينكه فلك نيازى به وقت و زمان ندارد ، بدين معنى است كه در عين حال كه حركت افلاك وسيلهء اندازه‌گيرى ديگر چيزها است ، اين حركت افلاك با هيچ چيز كلّىتر از آن قابل اندازه‌گيرى نيست .

و اين مطابق است با دومين تصوّر از سه تصوّر ذكرشدهء توسط اشعرى ، كه آن را به ابو على جبّائى نسبت داده است . اشعرى مىگويد :

دربارهء وقت اختلاف كرده‌اند . بعضى مىگويند : وقت فرق ميان كارها و فاصلهء ميان كارى تا كار ديگر است ، و اينكه با هر وقتى فعلى حادث مىشود .

اين گفتهء ابو الهذيل است .

و ديگران گفته‌اند : وقت عبارت از چيزى است كه وقت چيز ديگر قرار مىدهى .

هنگامى كه مىگويى : « پس از رسيدن زيد پيش تو خواهم آمد » ، رسيدن زيد را وقت آمدن خود قرار مىدهى . آنان مدّعى آنند كه اوقات حركات فلك است بدان جهت كه خداى عزّ و جلّ آنها را وقت چيزها قرار داده است .

اين گفتهء جبّائى است .

و ديگران گفته‌اند : وقت عرض است و ما نمىگوييم كه آن چيست و از حقيقت آن آگاهى نداريم » « 2 » .

آنچه شيخ مفيد زمان ناميده ، اشعرى هنگام گزارش نظريّهء جبّائى به آن نام وقت داده است . ولى واضح است كه اين هر دو لفظ نمايندهء وضع و حالت كلّى حركات

( 1 ) - اوائل ، ص 82 . ( 2 ) - مقالات ، ص 443 .