انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — الصفحة ٢٢٢

استطاعت همچون حالت يا عرض

از فعل در نظر است و شخص چه اندازه به تصميم گرفتن نزديك است . شيخ مفيد مىگويد :

« گفتار در اراده‌اى كه تنها نزديك شدن ( تقرّب ) است .

من مىگويم كه ارادهء تقرّبى همچون هر ارادهء ديگر مقدّم بر افعال است . و جمع كردن آن با فعل درست نيست ، چه اين فعل هنوز به وجود نيامده و چيزى جز تقرّب نيست .

و تعلّق گرفتن ارادهء [ تقرّبى ] به [ فعل ] موجود يا به ارادهء معيّن آن بنابراين فرض كه خود فعل نيز تقرّبى است و به همين گونه وجود پيدا كرده ، محال است .

ارادهء [ بدين گونه تقرّبى ] از آن جهت تقرّب است كه مراد آن نيز تقرّب است . و حكم اراده در حسن و قبح و قرب و بعد حكم مراد است .

اين مذهب اكثريت اهل عدل است . معتزليان بصرى و نيز اهل اجبار با آن مخالفند » « 1 » .

اين تفاوت قائل شدن ميان ارادهء تمام عيار و تقرّب محض اراده ، نتيجهء اين حكم است كه ارادهء تمام عيار براى فعل ضرورت دارد ؛ و حكم اخير خود نتيجه‌اى است از اين نظريّه كه فعل ارادى عبارت از دو هنگام است . مفيد اين هر سه مطلب را تأييد كرده است .

عبد الجبّار ، با انكار دو حكم اوّل ، اشاره‌اى به تقرّب نكرده است .

استطاعت همچون حالت يا عرض

استطاعت همچون حالت يا عرض

آيا استطاعت براى انجام دادن يك فعل نتيجهء سادهء سلامت و صحّت است ، يا عرض مخصوصى است كه مىبايستى بيش از فعل به فاعل آن پيوستگى پيدا كند ؟ شيخ مفيد نظر نخستين را پذيرفته است كه همان نظر مكتب بغداد است . وى مىگويد :

« استطاعت در حقيقت همان صحّت و سلامت است . هر تندرست قدرتمند و

( 1 ) - اوائل ، ص 93 . اين مسأله به اختصار در اشعرى ، مقالات ، ص 419 ، آمده است .