انديشه هاى كلامى شيخ مفيد ( فارسى ) — الصفحة ٢٠٣

خدا به عنوان متكلّم

و يكى از ياران اهل نظر ما گفته است كه اراده خود مقصود است ، و غرض وى افعالى است كه از خداى تعالى و به اختراع و ايجاد او صادر مىشود ، چه اينها خود افعال ارادهء خدا هستند . و با هيچ فعل ارادهء ديگرى از جانب او جز خود آن افعال اتفاق نمىافتند . ولى اين به معناى حرفى درست نيست ، بلكه مجاز و استعاره است . نظر درست همان است كه بيان كرديم .

و اين مذهب ابو القاسم بلخى و بسيارى از بغداديان پيش از وى و جماعتى از شيعه است . و گروههايى با اين نظر مخالفند ، از جمله بصريان و همهء مجبّره » « 1 » .

بار ديگر مىبينيم كه مفيد وضعى همچون وضع بغداديان گرفته است . آنچه مفيد و هر دو مكتب معتزله در مخالفت با آن اتّفاق نظر دارند ، مذهب مجبّره است در ازلى و قديم بودن ارادهء خدا « 2 » .

خدا به عنوان متكلّم

خدا به عنوان متكلّم

يكى ديگر از صفات خدا كه اشعرى آن را قديم « 3 » خوانده ، و مفيد و معتزله محدث دانسته‌اند ، تكلّم و كلام او است . پيشتر ديديم كه شيخ مفيد كلام را همچون عرض توصيف كرد « 4 » ، و اعراض در نظام وى ابديّت و بقا ندارد . با وجود اين به جايگاهى براى وجود پيدا كردن در آن نيازمندند . خدا كلام خود را براى موسى در بوتهء درخت يا در هواى مماسّ با آن پديد آورد . و متكلّم معنايى بيش از « سازندهء كلام » ندارد « 5 » .

( 1 ) - اوائل ، ص 93 . ( 2 ) - رجوع كنيد به اشعرى ، « اللمع » ، ص 18 ، شمارهء 36 . ( 3 ) - همان منبع ، ص 15 ، شمارهء 27 . ( 4 ) - رجوع شود به پيش از اين ، ص 121 . ( 5 ) - « العكبريه » ، پرسش 11 . براى آگاهى از نظر عبد الجبار كه همان نظر مفيد است ، رجوع كنيد به المغنى ، هفتم ، 61 - 48 .