اصطلاحات صوفيان ( متن كامل رساله مرآت عشاق ) ( فارسى ) — الصفحة ٤٠

حرف الالف

گردد ، و جمال مطلق معنى را چنانچه پس پردهء انظار و اعمال و اقوال نظر مىكرد به عين عيان در مراتب صور آثار و افعال و صفات در مرتبهء طور سرّى و روحى و خفى « 1 » هم مشاهده كند .

قسم سيوم مرتبهء حقّ اليقين است و آن در مرتبهء طور خفى « 2 » . چون وجود وهمى سالك در عين معنى مطلق و وجود مستهلك گردد ، بعد از آن به خلعت بقاى ابدى " و من قتلته فانا ديته " [ 58 ] مشرف گردد و بر مسند رفيع حقّ اليقين كه رتبت " فاذا احببته كنت سمعه و بصره فى يسمع و بى يبصر " [ 59 ] است ، متمكّن نشيند . در اين مرتبه نه ايمان مىماند نه كفر ، بلكه « 3 » كفر عين ايمان است و برعكس ؛ چرا كه نسب و اضافات بالكلّ از ميان برخيزد . بيت :

مرد را اينجا شكايت شكر شد * كفر ايمان گشت و ايمان كفر شد

اسلام [ 60 ] : متابعت اعمال را گويند . اين هم مانند ايمان به سه قسم باشد : قسم اول ، متابعت اعمال ظاهرى دينى است بعد از معرفت و شناخت آن و اين مرتبهء عام باشد : " وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى دارِ السَّلامِ " [ 61 ] .

قسم دوم ؛ متابعت قواى باطنه است در اعمال ، مانند عفّت و شجاعت و حكمت و عدالت و فروع اخلاق حميدهء مذكوره . اين مرتبهء ارباب طريقت باشد ، چنانچه قسم اول مرتبهء اهل شريعت بود .

قسم سيوم ، تحقّق است به حقيقت شريعت و باطن طريقت ، بعد از فناى سالك از خصوصيّت افعال و اقوال و لواحق وجود وهمى خود . اين مرتبه را « 4 » " اسلام حقيقى " گويند : " إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ " [ 62 ] . در اين مرتبه ، قول و فعل ، عين علم شود و علم ، عين معنى و معلوم و كفر ، عين اسلام . بيت :

ز اسلام مجازى گشته بيزار * كه را كفر حقيقى شد پديدار

[ 63 ] حاصل : اسلام راجع شود به سه مرتبه : تملّق و تخلّق و تحقّق .

تملّق انقياد قولى باشد : " قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا " [ 64 ] ؛ و تخلّق انقياد فعلى است : " المسلم من سلم المسلمون عن يده " [ 65 ] ؛ و تحقّق انقياد ذاتى است : " بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً " [ 66 ] .

آلودگى [ 67 ] : اتّصاف دل را گويند به صفات بهيمى و سبعى در طور قالبى . بيت :

( 1 و 2 ) ب : حفى ( 3 ) . ب : بلك ( 4 ) . ب : " را " ندارد .